پیش بینی رویشگاه های اقلیمی گونه چوبک بیابانی (Acanthophyllum crassifolium Boiss) در استان چهارمحال و بختیاری

سابقه و هدف: تغییر اقلیم از مهم ترین چالش های زیست محیطی قرن حاضر است که تاثیرات گسترده ای بر منابع طبیعی، به ویژه آب وخاک دارد و منجر به تغییر در الگوهای زمانی و مکانی آن ها می شود. یکی از پیامدهای مهم این پدیده، تغییر در پراکنش گونه های گیاهی و اکوسیستم های مرتعی است که بقای گونه های بومی را تهدید می کند. گونه چوبک بیابانی (Acanthophyllum crassifolium Boiss) از جمله گونه های بومی ایران است که در مناطق خشک و نیمه خشک رشد می کند و نقش موثری در پایداری خاک و پوشش گیاهی مناطق کوهستانی ایفا می کند. این پژوهش با هدف شناسایی رویشگاه های اقلیمی مناسب برای این گونه در استان چهارمحال و بختیاری در شرایط فعلی و آینده، جهت برنامه ریزی برای حفاظت از آن انجام شده است.مواد و روش ها: در این پژوهش از ۳۴ نقطه حضور گونه چوبک بیابانی به همراه ۵۰۰ نقطه عدم حضور این گونه استفاده شد. داده های ۱۹ متغیر زیست اقلیمی برای سه بازه زمانی (حال حاضر، سال های ۲۰۵۰ و ۲۰۸۰) از پایگاه CHELSA از دو مدل گردش عمومی (GFDL-ESM۴ و MRI-ESM۲-۰) تحت سه سناریوی انتشار مختلف (SSP۱۲۶، SSP۳۷۰ و SSP۵۸۵) با دقت مکانی بالا استخراج شدند. افزون بر این، داده های فیزیوگرافی شامل ارتفاع، شیب و جهت شیب به کار گرفته شدند. با استفاده از آزمون همبستگی پیرسون، متغیرهای با هم خطی بالا حذف و درنهایت ۷ متغیر (۵ زیست اقلیمی و ۲ فیزیوگرافی) به عنوان عوامل پیش بینی کننده همراه با ۹ الگوریتم وارد مدل شدند. الگوریتم ها به صورت اجماعی برای افزایش دقت پیش بینی ترکیب شدند. درنهایت، نقشه شاخص فشار انسانی با نقشه رویشگاه های عالی و خوب گونه چوبک بیابانی ادغام شد.نتایج و بحث: شاخص های ارزیابی، عملکرد عالی مدل اجماعی را در پیش بینی پراکنش گونه چوبک بیابانی نشان دادند. با تحلیل پراکنش مکانی رویشگاه های این گونه، بخش عمده رویشگاه های عالی و خوب در شمال شرقی، شرق و اندکی جنوب شرقی استان چهارمحال و بختیاری قرار دارند. سه عامل محیطی میانگین بارندگی ماهانه سردترین فصل، فصلی بودن دما و میانگین بارندگی ماهانه مرطوب ترین فصل بیشترین سهم در پراکنش گونه چوبک بیابانی به خود اختصاص دادند. بررسی تغییرات پراکنش جغرافیایی گونه چوبک بیابانی تحت تاثیر دو مدل گردش عمومی و سه سناریوی اقلیمی در بازه های زمانی ۲۰۵۰ و ۲۰۸۰ نشان داد که وسعت رویشگاه های مناسب این گونه به ترتیب بین ۸۰/۶۳ تا ۵۴/۹۹ درصد کاهش می یابد. این کاهش بیانگر تاثیر قابل توجه تغییرات اقلیمی بر رویشگاه های طبیعی این گونه است. علاوه بر این، مناطق جدید مستعد حضور این گونه ۲۹/۱۶ تا ۵۲/۱۰۴ درصد ایجاد خواهند شد. بااین وجود، نرخ خالص تغییرات وسعت رویشگاه های این گونه نسبت به شرایط فعلی بین ۳۸/۱۵ تا ۳۳/۶۸- برآورد شده است. همچنین اکثر مناطقی که در سناریوهای اقلیمی حال برای این گونه مناسب باشند، در حال حاضر در حد کم تحت تاثیر فشارهای انسانی و سایر عوامل اجتماعی-اقتصادی قرار دارند.نتیجه گیری: توزیع ردپای انسان و مدل های پراکنش گونه ای در رابطه با گونه چوبک بیابانی، نشان دهنده زنگ هشداری برای حفاظت و احیای این گونه ارزشمند است. ازاین رو، رویشگاه های این گونه باید به عنوان اولویت های حفاظتی شناخته شوند و لازم است در برنامه ریزی های مدیریتی و راهبردهای حفاظتی، به طور خاص مورد توجه قرار گیرند تا اثرات منفی فشارهای انسانی کاهش یافته و شرایط مطلوب برای بقای این گونه ارزشمند فراهم آید.

کلیدواژه ها:

تغییر اقلیم ، رویشگاه ، مدل سازی اجماعی ، فشار انسانی