نهادسازی متصلب و انقطاع سنت مردم شناسی: تاریخ گفتمانی مردم شناسی در ایران از قرن چهارم هجری تا انقلاب مشروطه

اهداف: این مقاله به بررسی تاریخ گفتمانی مردم شناسی در ایران، با تمرکز بر دو دوره کلیدی قرن چهارم هجری (۹۷۳ میلادی) و انقلاب مشروطه (۱۹۰۵-۱۹۱۱ میلادی) می پردازد. این دو دوره به عنوان «دور ه های بازگشت به خویشتن ایرانی»، نقاط عطفی در شکل گیری و تحول اندیشه مردم شناختی در ایران محسوب می شوند. روش مطالعه: در این مقاله روش مطالعه، تحلیل منابع گفتمانی موجود در بستر شکل گیری گفتمان مردم شناسی است. یافته ها: نوشتار حاضر نشان می دهد که ریشه های مردم شناسی در ایران به دوره پیشامدرن و پژوهش های ابوریحان بیرونی بازمی گردد. بیرونی با رویکرد تجربی، مشاهده ای و تطبیقی خود در مطالعه فرهنگ ها، به ویژه در «تحقیق ماللهند»، پایه های یک پارادایم مردم شناختی بومی را بنا نهاد. این دوره شاهد احیای هویت ایرانی و غنای فکری ناشی از «فضای چندصدایی» بود که توسط اندیشمندانی چون فردوسی، ابن سینا و عمر خیام نیز تقویت شد و سلسله هایی مانند سامانیان نیز از آن حمایت کردند. نتیجه گیری: با ظهور محمد غزالی و غلبه رویکرد فقهی و الهیاتی تک صدای او و پیوند آن با ساختار سیاسی قدرت، این پارادایم مردم شناختی دچار توقف، سکون و سکوت طولانی شد. غزالی با نفی فلسفه و علوم عقلی، به «تک صدایی» دامن زد و تاثیر عمیقی بر دگردیسی اندیشه ایرانی به سمت پارادایم عرفانی/حکمی به عنوان پارادایم انتقادی جایگزین، استعاری و استعلایی داشت. این سکوت تا عصر معاصر ادامه یافت. انقلاب مشروطه به عنوان دومین نقطه عطف، شاهد «تولد دوباره پارادایم مردم شناختی» و بازگشت به هویت باستانی و فضای گفتمانی چندصدایی بود. ظهور ژانرهای جدید ادبی و رمان گونگی (رمانی شدن) فرهنگ در آثار روشنفکران این دوره، به «مردم شناسی روشنفکرانه» و نهادینه شدن اولیه این رشته منجر شد. این مقاله در­نهایت به تقابل تک صدایی ها در عصر معاصر، مانند رویکرد احمد کسروی و نواب صفوی و تداوم مردم شناسی روشنفکرانه اشاره می کند؛ جدال مداومی که میان گفتمان های چندصدایی و تک صدایی، ویژگی اصلی تاریخ مردم شناسی در ایران است. روش این مقاله پژوهشی، تحلیل گفتمانی آثار و منابع تاریخی و گفتمانی در بازه زمانی مورد تحقیق است.

کلیدواژه ها:

ابوریحان بیرونی ، انقلاب مشروطه ، تاریخ گفتمانی ، چندصدایی ، سکوت مردم شناختی