نوآوری نهادی و حکمرانی بحران: بازخوانی تجربه پلیس ایران (فراجا) در زلزله بم

اهداف: زلزله بم یکی از پیچیده ترین وضعیت های بحران در ایران بود که پلیس ایران (فراجا) را با گونه ای از چالش های عملیاتی و نهادی مواجه ساخت که پیشنه­دار نبود. ظرفیت نهادی پلیس برای تولید و به کارگیری نوآوری های سازگارانه در چنین شرایطی کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. این پژوهش با تمرکز بر ظهور نوآوری های بداهه و سازمانی و شناسایی موانع ساختاری بازدارنده آن ها، به واکاوی پویایی های نوآوری نهادی پلیس در جریان مدیریت بحران زلزله بم می پردازد. روش مطالعه: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و پارادایم تفسیری، مبتنی بر تحلیل ثانویه داده های مصاحبه ای «پروژه زلزال» انجام شد. داده ها شامل ۳۲ مصاحبه روایی با افسران ارشد و میان رده درگیر در مدیریت بحران بود. تحلیل داده ها از طریق کدگذاری چندمرحله ای و با بهره گیری از چارچوب مفهومی جامعه شناسی نوآوری صورت گرفت تا زمینه های تسهیل کننده یا بازدارنده نوآوری نهادی شناسایی شود. یافته ها: تحلیل روایت ها نشان داد که ساختار نهادی پلیس در این بحران واجد نوعی دوگانگی بود: از سویی نوآوری های محلی و بداهه محور همچون هماهنگی اضطراری میان واحدها، استقرار سریع نیرو، مداخلات بهداشت عمومی و مدیریت داده های پزشکی - قضایی به سرعت ظهور یافت؛ اما از سوی دیگر، موانع ساختاری مانند اختلالات ارتباطی، هم پوشانی سلسله مراتب فرمان­دهی، ضعف یادگیری نهادی و کمبود زیرساخت های بحرانی از تداوم و تعمیم این نوآوری ها جلوگیری کرد. سه مانع کلیدی، وابستگی به مسیر نهادی و فقدان حکمرانی بازتابی و ناکامی در همکاری بین سازمانی، به عنوان موانع اصلی نوآوری پایدار شناسایی شدند. نتیجه گیری: تجربه زلزله بم نشان می دهد سازمان های سلسله مراتبی با تنش میان سازگاری عملیاتی و مقاومت راهبردی مواجه اند. دست­یابی به نوآوری نهادی پایدار مستلزم ایجاد سازوکارهای بازتابی و تقویت ساختارهای یادگیری سازمانی و توسعه الگوهای همکاری بین بخشی است تا پلیس بتواند از کنشگری صرفا دستوری به نهادی سازگار در حکمرانی بحران تبدیل شود. پیشنهادهای سیاستی شامل ایجاد واحدهای نوآوری، نهادینه سازی بازخوردهای سازمانی، توسعه سکوهای نوآوری بین سازمانی، تقویت زیرساخت های ارتباطی و دیجیتال و ارتقاء رهبری سازگارانه است.

کلیدواژه ها:

حکمرانی بازتابی ، حکمرانی بحران ، زلزله بم ، نوآوری نهادی ، یادگیری سازمانی