«ذهن» به مثابه حریم حقوقی؛ تبیین فقهی و حقوقی «مالکیت شناختی» در عصر نوروفناوری

در عصر حاضر، با پیشرفت چشمگیر فناوری های شناخت محور نظیر نوروساینس، بیوانفورماتیک و داده کاوی ذهنی، مرزهای سنتی میان «فکر» و «فعل» به طور فزاینده ای کمرنگ شده است و پرسش های حقوقی و اخلاقی نوینی درباره مالکیت و حریم ذهن انسان مطرح است. این مقاله در ضمن روش توصیفی تحلیلی، با بهره جویی از مصادر فقهی، دکترین حقوق تطبیقی و اسناد بین المللی، با هدف بررسی مفاهیم «حریم شناختی» و «مالکیت ذهن» در بستر فقه اسلامی، حقوق داخلی ایران و حقوق بشر بین الملل، به دنبال پاسخ به این پرسش ها است: آیا ذهن آدمی به عنوان یک دارایی شناختی دارای حریم و قابل مالکیت است؟ فقه اسلامی با توجه به اصولی چون حرمت تجسس، قاعده لاضرر، اصل عدم ولایت و کرامت انسانی، تا چه اندازه ظرفیت حمایت از این حق را دارد؟ هم چنین، جایگاه حقوق شناختی در اسناد و قوانین حقوق بشر معاصر چگونه تبیین می شود؟ نتایج مطالعه نشان می دهد که ذهن نه تنها به عنوان مرکز اصلی حریم شخصی بشر، بلکه به عنوان یک دارایی شناختی حیاتی قابل مالکیت و حمایت است، و خلاهای قانونی موجود در نظام حقوقی داخلی ایران، دیگر نظام های حقوقی و اسناد بین المللی ضرورت تدوین چارچوب های حمایتی جدید را برجسته می سازد. وانگهی، فقه اسلامی به عنوان منبعی غنی و پویا قابلیت تطبیق و استخراج حقوق شناختی را داراست و می تواند مبنایی برای صدور فتاوی و قوانین حمایت کننده از این حقوق، در عصر فناوری های شناختی باشد. این نوشتار با نگاهی میان رشته ای و آینده پژوهانه، ضرورت تدوین منشور حقوق شناختی ملی و بین المللی و ایجاد اجماع فقهی حقوقی برای حفاظت از حریم ذهن را مورد تاکید اساسی قرار داده و پیشنهادهایی برای توسعه حقوق شناختی در ایران ارائه کرده است.

کلیدواژه ها:

مالکیت ذهن ، حقوق شناختی ، اصل عدم ولایت ، داده کاوی ذهنی ، فناوری های شناخت محور ، الگوریتم های ذهن خوان ، کلان داده های عصبی