فراترکیب مطالعات اطاله دادرسی و حقوق شهروندی در ایران؛ علت ها و راهکارها

اطاله دادرسی از مهم ترین تهدیدات برای فلسفه وجودی دستگاه قضایی و به تبع آن، حقوق شهروندان به شمار می آید؛ آسیبی که از ابتدای انقلاب اسلامی تا کنون همواره گریبان گیر نظام قضایی بوده و اگر چه تلاش هایی برای رفع آن صورت گرفته، اما ریشه ها و آثارش کماکان باقی است. از منظر حقوق شهروندی، این چالش نه تنها دسترسی به عدالت قضایی را محدود می کند، بلکه مانعی برای تحقق کامل حق دادخواهی (اصل۳۴ قانون اساسی) محسوب می شود. تاکنون مطالعات و پژوهش های فراوانی پیرامون اطاله دادرسی و تاثیر آن بر حقوق شهروندی انجام شده و با حجم وسیعی از داده های کیفی در این زمینه مواجه هستیم؛ در نتیجه بررسی روش مند و پالایش یافته های آن آثار با کمک روش های نوین ضرورت دارد تا نگاه جامع تر و کارآمدتری نسبت به موضوع حاصل گردد و طراحی راهکارها برای کنش گران سهولت یابد؛ جنبه نوآوری جستار حاضر نیز به همین فرایند باز می گردد. برای پاسخ بدین پرسش که «در پژوهش های گذشته، رابطه اطاله دادرسی و حقوق شهروندی از رهگذر علت ها و راهکارهای مرتبط چگونه ترسیم شده است؟»، نگارندگان با بهره گیری از روش فراترکیب (Meta-synthesis)، مجموعا ۳۳ پژوهش را از جامعه آماری پژوهش های مرتبط در بازه زمانی ۲۰ سال (۱۳۸۴-۱۴۰۴) احصاء کرده و سپس رابطه اطاله دادرسی و حقوق شهروندی را از رهیافت علت های اصلی چالش و راهکارهای تجویز شده استخراج نموده اند؛ آنگاه مجموع آن ها را در دو دسته اصلی عوامل انسانی و عوامل غیرانسانی طبقه بندی کرده و مورد تحلیل قرار داده اند. علاوه بر ارائه داده های کیفی طبقه بندی شده و منسجم قابل استفاده برای کنش گران حقوقی و محققان، تبیین نگاه ویژه پژوهش ها به قضات در جمع علل و راهکارهای انسانی اطاله دادرسی و هم چنین تمرکز آن ها بر قوانین و مقررات در میان علل و راهکارهای غیرانسانی با ذکر جزئیات و مصادیق مختلف، مهم ترین دستاورد این نوشتار بوده است.

کلیدواژه ها:

اطاله دادرسی ، حقوق شهروندی ، حق دادخواهی ، دادگستری