شناسایی و تبیین قوای علی و سازوکارهای مولد تخصیص حقوق توسعه زمین در شهر تهران

افزایش جمعیت و تقاضای فزاینده برای فضای سکونت و فعالیت، میزان و نوع استفاده از سطح زمین و فضای در ارتفاع آن را به باارزش ترین منبع در شهر تبدیل نموده و رقابت مالکان زمین، توسعه گران، صاحبان سرمایه و عاملان دولتی و عمومی برای کسب این منبع (درحقیقت مالکیت حقوق توسعه زمین) را به شدت افزایش داده است. در این راستا، این مقاله به دنبال شناسایی عوامل و نیروهای علی و سازوکارهای مولد پنهان فرآیند تعیین و تخصیص حقوق توسعه (کاربری و تراکم) زمین در شهر تهران است تا بتواند چرایی و چگونگی شیوه کنونی تولید فضای کالبدی-فعالیتی شهر را تبیین نماید. پس از ردیابی و مرور نظام مند رهیافت ها و نظریه های مرتبط با موضوع پژوهش، با بهره گیری از چهارچوب های هستی شناختی و معرفت شناختی پارادایم واقع گرایی انتقادی و اتخاذ یک روش شناسی کیفی چندگانه، چهارچوب تحلیل داده ای تدوین شد که نظریه زمینه مند انتقادی را به عنوان فن کدگذاری داده ها، و فن پسکاوی را برای شناسایی و تحلیل قوای علی و سازوکارهای مولد تعیین و تخصیص حقوق و وظایف توسعه زمین، به کار گرفت. داده های این پژوهش ازطریق انجام ۲۳ مصاحبه نیمه ساختاریافته با عاملان آگاه و مرور ۱۳۸ سند، گردآوری و تحلیل شد. در دور نخست کدگذاری، تعداد ۷۲۳ کد اولیه از متن مصاحبه ها و تعداد ۳۳۵ کد اولیه از متن اسناد استخراج شد. در دور دوم کدگذاری با تلفیق کدهای مستخرج از دو منبع و در یک فرآیند تکراری و قیاس مداوم، کدها دسته بندی، پالایش و در نهایت زیرمقوله ها و مقوله ها استخراج شدند. و سپس در تحلیل و کدگذاری پسکاو، ارتباط بین مقوله ها و زیرمقوله ها بررسی شد و با بازگشت مجدد از سطح انتزاعی مقوله ها و زیرمقوله ها به سطح انضمامی داده ها، سازوکارهای مولد و قوای علی شناسایی و دسته بندی شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که تعیین و تخصیص حقوق و وظایف توسعه زمین در شهر تهران، برآیند میانکنش قوای علی مختلف زمینه ای، ساختاری، گفتمانی، نهادی و کنشگری فردی یا ائتلافی عاملین دخیل به میانجی قواعد و ضوابط نظام برنامه ریزی فضایی است که «رژیم حقوق توسعه زمین شهر تهران» را تشکیل داده است و برونداد آن، تولید فضای کالبدی- فعالیتی شهر است.

کلیدواژه ها:

قوای علی ، واقع گرایی انتقادی ، حقوق توسعه ، برنامه ریزی فضایی