تبیین ابعاد توحیدی انفاق در قرآن با تکیه بر مکانیسم های روان شناختی-اجتماعی (نقدی بر نظریه مبادله اجتماعی)

انفاق، به عنوان کنشی اخلاقی-اجتماعی بنیادین در قرآن کریم، افزون بر آثار ملموس بیرونی، وعده آرامشی پایدار را نیز به‎همراه دارد. این پژوهش با هدف تبیین مکانیسم های روان‎شناختی-اجتماعی انفاق بر بهزیستی ذهنی و با نقد نظریه مبادله اجتماعی انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش، ناتوانی چهارچوب های عقلانی-مبادله ای در تبیین مبانی توحیدی انفاق است؛ مبانی ای که با نیت «ابتغاء وجه الله» و وعده آرامش همراه است. روش پژوهش شامل تحلیل محتوای کیفی آیات، نقد نظریه مبادله و تلفیق آن با روان‎شناسی مثبت نگر و علوم اعصاب است. یافته ها نشان می دهد که انفاق قرآنی، مکانیسمی هوشمند و وجودی فراتر از انتقال مالی است که از چهار مسیر بهزیستی را محقق می سازد: ۱. معنابخشی متعالی: تبدیل کنش به عبادت، ۲. تنظیم هیجانی: کاهش هیجانات منفی و فعال سازی سیستم پاداش مغز، ۳. تقویت سرمایه اجتماعی: ایجاد اعتماد و هم‎بستگی؛ ۴. رشد شخصیتی و تزکیه نفس.نوآوری پژوهش، ارائه چهارچوب تحلیلی تلفیقی «مبادله الهی-اجتماعی» است که محدودیت های نظریه مبادله کلاسیک را پوشش داده و ابعاد مادی، اجتماعی، روانی و متعالی انفاق را یکپارچه می سازد. این مطالعه نشان می دهد وعده قرآنی آرامش با یافته های روان‎شناسی و علوم اعصاب همسویی دارد و می تواند مبنایی برای طراحی مداخلات روان درمانی و سیاست گذاری های اجتماعی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، انفاق ، بهزیستی ذهنی ، روان شناسی مثبت نگر ، نظریه مبادله اجتماعی