شناسایی سبک های فرزندپروری و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر آن در دیدگاه اسلامی؛ یک مطالعه کیفی

مقدمه و اهداف: سبک های فرزندپروری نقش بنیادینی در شکل گیری شخصیت، هویت، سلامت روانی، سلامت اجتماعی و رشد اجتماعی-اخلاقی فرزندان دارند. در ادبیات رایج غربی، سبک های فرزندپروری به طور معمول به چهار دسته اقتدارگرا، استبدادی، آسان گیر و بی تفاوت تقسیم می شوند که تمرکز اصلی شان بر دو بعد پاسخ گویی (حمایت) و تقاضا (کنترل) است. پاسخ گویی والدین به ماهیت عاطفی رابطه والد-کودک مرتبط است و با رفتارهایی مانند نشان دادن پذیرش، دردسترس بودن احساسی، و پاسخ گویی عاطفی مشخص می شود. تقاضاخواهی شامل کنترل رفتاری و روان شناختی است؛ کنترل رفتاری یعنی تلاش های والدین برای مدیریت یا تنظیم رفتارهای کودکان است. در کنترل روان شناختی والدین تلاش می کنند افکار، احساسات و عواطف فرزندان خود را دست کاری کنند. الگوهای ارتباطی والدین با فرزندان متاثر از سبک های فرزندپروری است که شامل روش های بیان انتظارات، واکنش به رفتارها، حل وفصل تعارضات و ایجاد صمیمیت و ارتقاء گفتگو می شود. با این حال، نظریه های فرزندپروری، همسویی کاملی با دیدگاه اسلامی ندارند. فرزندپروری اسلامی، بر اصولی مانند معنویت، احترام، خودکنترلی، گرایش الهی و رویکرد تدریجی تربیت تاکید دارد. اگرچه مطالعات متعددی ابعاد و پیامدهای فرزندپروری اسلامی را بررسی کرده اند، اما هنوز مدل مدون و ساختاریافته ای که سبک های فرزندپروری و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی را براساس مراحل رشد و کاملا مبتنی بر متون اصیل اسلامی تبیین کند، وجود ندارد. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی سبک های فرزندپروری در دیدگاه اسلام و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی مبتنی برآن بود. بدین منظور پژوهش حاضر درصدد پاسخ به دو پرسش زیر است؛ سبک های اصلی فرزندپروری در دیدگاه اسلامی چیست؟ الگوهای ارتباطی والد–فرزندی مطابق با این سبک ها در مراحل مختلف رشد چیست؟ روش پژوهش: این پژوهش از روش کیفی تحلیل مضمون با الگوی استرلینگ بهره برده است. تحلیل مضمون روشی نظام مند برای شناسایی، بررسی و گزارش الگوها (مضامین) در داده های کیفی است. منابع پژوهش شامل قرآن و مجموعه احادیث معصومینb با تاکید بر منابع معتبر از هر دو مذهب شیعه و سنی بود. چون منابع روایی متعدد بود و روایاتی که در آنها نقل شده است درباره موضوع های متنوعی است و ذکر روایات در آنها نیز از نظر اعتباری همگونی ندارد؛ ابتدا سه منبع معتبر حدیثی با ویژگی های زیر انتخاب شد و احادیث مرتبط استخراج شد. معیارهای انتخاب منابع عبارت بود از: ۱. روایات و آیات مرتبط با موضوع تعامل والد – فرزندی باشد؛ ۲. تالیف منبع توسط پژوهشگر صاحب تخصص در علم حدیث و مطالعات اسلامی باشد و ۳. مضامین تعامل والد فرزندی جامع باشد. سپس برای تکمیل داده ها، داده های پژوهش با جستجوی کلیدواژه هایی مانند «ولد»، «والد»، «بنی»، «بنت»، «غلام»، «صبی»، «صبیه» در نرم افزارهای تخصصی «نور التفاسیر»، «نور الاحادیث»، و «کتابخانه فقاهت و اخلاق اسلامی» مرتبط با منابع روایی شیعی و سنی استخراج شد. داده ها با روش نمونه گیری نظری جمع آوری شد و فرایند تحلیل شامل خوانش عمیق متون، استخراج جملات معنادار، کدگذاری، برساخت مضامین پایه، سازمان دهی مضامین و استخراج مضامین فراگیر بود. جهت اطمینان پذیری و روایی سنجی داده های کیفی از روش های متنوعی استفاده شد که شامل این موارد بود؛ ۱. مطالعه چندباره منابع و عبارات معنادار؛ ۲. انجام مقایسه ثابت و مستمر بین داده ها با مضامین؛ ۳. انجام کدگذاری توسط دو نفر؛ ۴. استفاده از منابع متعدد برای استخراج داده ها. یافته ها: با تحلیل داده ها دو مولفه اصلی فرزندپروری از متون اسلامی کشف شد؛ ۱. فرصت دهی و ۲. مطالبه گری. میزان استفاده از هر دو مقوله برپایه احادیث معتبر اسلامی می تواند مبتنی بر شرایط و دوره های سنی کودک در دامنه شدید تا ضعیف تغییر کند. با ترکیب این دو مولفه مبتنی بر دوره های سنی فرزند از تولد تا بیست ویک سالگی پنج سبک اصلی فرزندپروری اسلامی منطبق با مراحل رشد کودک شناسایی شد و بعد از آن براساس هریک از سبک های فرزندپروری الگوهای ارتباطی والد- فرزندی نیز به دست آمد. سبک فرزندپروری رهایی (تولد تا ۶ یا ۷ سالگی): در این سبک فرصت دهی والدین به فرزندان بسیار زیاد و مطالبه گری از آنها بسیار کم است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک، الگوی ارتباطی تسلیم گرانه است. سبک فرزندپروری مطالبه گری (۷ تا ۱۴ سالگی): در این سبک مطالبه گری والدین از فرزندان بسیار زیاد و فرصت دهی به آنها بسیار کم است. الگوی ارتباطی والدفرزندی مبتنی بر این سبک الگوی ارتباطی قاطعانه است. سبک فرزندپروری تادیبی (۱۴ تا ۱۶ سالگی): در این سبک مطالبه گری والدین از فرزندان و فرصت دهی به آنها بسیار زیاد است. در این سبک، الگوی ارتباطی والد–فرزندی همراهانه و هدایت گر است. سبک فرزندپروری مشورتی (۱۶ تا ۱۸ سالگی): در این سبک میزان استفاده والدین از فرصت دهی به فرزندان و مطالبه گری از آنها در حد متوسط است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک، الگوی ارتباطی مشارکتی است. سبک فرزندپروری گسستگی (۱۸ تا ۲۱ سالگی): در این سبک میزان استفاده والدین از فرصت دهی و میزان مطالبه گری هر دو بسیار کم است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک الگوی ارتباطی سازش گرانه است. بحث و نتیجه گیری: پژوهش حاضر نشان داد که مدل اسلامی سبک فرزندپروری بر انعطاف پذیری ارتباط والد-فرزندی متناسب با مراحل رشد کودک تاکید دارد. کودکی نخست با آزادی عمل، بازی و پذیرش حداکثری شناخته می شود و والدین در برابر کودک تسلیم اند. با رشد کودک، مطالبه گری و آموزش اصولی و انضباطی جایگزین می شود. سبک های فرزندپروری در دوران نوجوانی مبتنی بر مراحل نوجوانی سه سبک است ؛ در سبک اول تاکید بر تادیب و همراهی استدلال و مطالبه گری است، سبک دوم متمرکز بر گفتگو و مشورت و مشارکت است و در سبک آخر، استقلال و فاصله گذاری مسئولانه باید مورد توجه قرار گیرد. یافته های این پژوهش با پژوهش های مشابه از چند نظر متمایز است. ۱. تمایز در هدف. هدف پژوهش حاضر شناسایی مولفه های سبک های فرزندپروری اسلامی و ارائه سبک ها متناسب با هر دوره سنی است؛ ۲. تمایز در طبقه بندی دوره ها. پژوهش حاضر براساس روایات اسلامی دوره های سنی را به پنج مرحله تقسیم کرده است؛ ۳. تمایز در سبک های فرزندپروری. پژوهش حاضر پنج سبک فرزندپروری را کشف کرده است؛ ۴. تمایز در روش. روش پژوهش حاضر مبتنی بر روش تحلیل مضامین مبتنی بر الگوی استرلینگ است. این مدل بیانگر گذار نقش والدینی از الگوی ارتباطی تسلیم، قاطعیت، همراهی، مشورت و گسستگی است. فرزندپروری اسلامی مطابق با یافته های این پژوهش می تواند رویکرد والدین مسلمان را در مواجهه با تعامل با فرزندان راهبری کند. توصیه می شود پژوهش های آینده به اعتبارسنجی و نرم سازی سبک های فرزندپروری اسلامی و مقایسه آن در بافت های مختلف فرهنگی-اجتماعی بپردازند. تقدیر و تشکر: از پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی بابت حمایت از این پژوهش تقدیر و تشکر دارم. تعارض منافع: پژوهش حاضر دارای تعارض منافع نمی باشد.

کلیدواژه ها:

سبک های فرزندپروری ، الگوهای ارتباطی ، والد-فرزندی ، اسلام ، مطالعه کیفی