مبانی فقهی و حقوقی استصحاب در دادرسی مدنی با نگرشی جامعه شناختی

قاعده استصحاب که در فقه امامیه با هدف حفظ وضعیت سابق در صورت شک شکل گرفته، در گذار تاریخی خود به یکی از ابزارهای تثبیت نظم حقوقی و اجتماعی بدل شده است. این پژوهش با بهره گیری از نظریه تاریخ مفهومی راینهارت کوزلک، به تحلیل چندوجهی استصحاب در سه سطح فقهی، حقوقی و جامعه شناختی می پردازد. مطالعه حاضر نشان می دهد که استصحاب نه تنها در فقه، بلکه در مواد قانون مدنی و آیین دادرسی مدنی نیز حضوری ساختاری دارد و نقش آن در استمرار حقوق مکتسبه و تصمیم گیری قضایی برجسته است. همچنین با تکیه بر مفاهیمی چون افق انتظار، انباشت معنایی و نهادینه سازی مفاهیم، تبیین می شود که استصحاب چگونه به یکی از سازوکارهای اعتماد عمومی، امنیت قضایی و مدیریت اختلافات در جامعه تبدیل شده است. تحلیل تاریخی-اجتماعی این قاعده نشان می دهد که استصحاب تنها ابزار رفع تردید نیست، بلکه الگویی برای بازتولید نظم در بسترهای متکثر سیاسی، حقوقی و فرهنگی است. این پژوهش، با نگاهی میان رشته ای، سعی دارد پیوند پنهان میان عقلانیت فقهی و کارکرد اجتماعی قواعد حقوقی را برجسته سازد.

کلیدواژه ها:

استصحاب ، تاریخ مفهومی ، جامعه شناسی حقوق ، سیره عقلایی ، دادرسی مدنی ، نظم حقوقی