بازتعریف عدالت کیفری در عصر هوش مصنوعی: مطالعه تطبیقی رویکردهای تقنینی و قضایی ایران و اتحادیه اروپا

این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بهره گیری از منابع اسنادی و کتابخانه ای، چالش های حقوقی کاربرد هوش مصنوعی در عدالت کیفری را مورد کاوش عمیق قرار می دهد. مقاله دامنه گسترده کاربردهای هوش مصنوعی را در مراحل مختلف دادرسی کیفری، از جمله ابزارهای پیش بینی خطر، پلیس پیش بین، تحلیل کلان داده، سامانه های تصمیم یار قضایی، فناوری های نوین مانند دیپ فیک و تحلیل DNA، شناسایی و تحلیل می کند و پتانسیل آن ها را در افزایش کارایی، دقت تشخیص واقع و فردی سازی کیفرها برجسته می سازد. با استناد به اسناد کلیدی همچون کنوانسیون اروپایی حقوق بشر (ماده ۶)، مقررات حفاظت از داده ها، گزارش های کمیسیون کارایی دادگستری اروپا، اسناد شورای اروپا و طرح مقرره هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، معیارهای هنجاری نظیر شفافیت الگوریتمی، توضیح پذیری، عدالت، عدم تبعیض، نظارت انسانی موثر و پاسخگویی کامل بررسی می شود. یافته ها بر خطرات جدی سوگیری الگوریتمی ناشی از داده های آموزشی نابرابر، جعبه سیاه تصمیم گیری و نقض اصول بنیادین دادرسی عادلانه (مانند پرونده ۲۰۱۶ Loomis v. Wisconsin) تاکید دارد و با نگرش تطبیقی به تجربیات ایالات متحده، اروپا و سایر نظام های حقوقی، ناکافی بودن رویکردهای اخلاقی صرف و خودتنظیم گر را نشان می دهد. در نهایت، چارچوبی حقوقی جامع پیشنهاد می گردد که کاربرد هوش مصنوعی را به حوزه های کم ریسک محدود سازد، حقوق فرعی متهمان از جمله دسترسی به منطق الگوریتم و اعتراض به خروجی ها را تضمین کند، حسابرسی مستقل و دوره ای را الزامی نماید و قاضی انسانی را به عنوان محور اصلی تصمیم گیری حفظ کند، تا نوآوری فناوری با حاکمیت قانون و کرامت انسانی همخوانی یابد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، عدالت کیفری ، دادرسی عادلانه ، اتحادیه اروپا