تحلیل انتقادی تحولات کاربری و مصرف زمین در پیرامون کلان شهر تهران (مطالعه موردی اوشان فشم میگون با تاکید بر کالایی شدن فضا)

هدف این پژوهش تبیین ماهیت تغییرات کاربری و مصرف زمین در محدوده اوشان فشم میگون و تحلیل پیامدهای این تحولات بر پایداری فضایی و زیست محیطی منطقه در تعامل با کلان شهر تهران است. این محدوده به عنوان یکی از عرصه های کوهپایه ای مهم در شمال شرق تهران طی سال های اخیر با فشارهای فزاینده ناشی از گسترش شهرنشینی و افزایش تقاضای سکونت تفریحی مواجه شده و الگوی مصرف زمین در آن دچار دگرگونی های چشمگیری شده است. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی-تحلیلی است. داده های مورد نیاز از طریق بررسی اسناد فرادست، مطالعات، طرح های توسعه محلی، رساله دکتری دکتر بخشی و تحلیل های فضایی گردآوری شده است. همچنین تغییرات مصرف زمین در دوره های زمانی منتخب با استفاده از شاخص های کالبدی و تحلیل تطبیقی میان کاربری های مصوب و وضعیت واقعی مصرف زمین مورد بررسی قرار گرفته است؛ به ویژه روند تبدیل باغات و اراضی کشاورزی به ویلاها، خانه های دوم و واحدهای آپارتمانی. نتایج نشان می دهد ساختار فضایی منطقه از یک نظام تولیدی مبتنی بر کشاورزی و باغداری به سوی فضایی مصرف محور و سرمایه پذیر دگرگون شده است. این روند بیش از آنکه ناشی از رشد طبیعی جمعیت بومی باشد، تحت تاثیر فشارهای برون زا از سوی کلان شهر تهران، گسترش خانه های دوم و ضعف سازوکارهای نظارتی و نهادی در مدیریت زمین شکل گرفته است. یافته ها همچنین شکافی معنادار میان کاربری های پیش بینی شده در اسناد طرح هادی و وضعیت واقعی مصرف زمین را نشان می دهد؛ به گونه ای که بخشی از اراضی حساس اکولوژیک و شیب دار به تدریج وارد چرخه ساخت و ساز شده و ظرفیت زیست محیطی منطقه را با چالش مواجه کرده است. در مجموع تحولات کاربری زمین در اوشان فشم میگون را می توان نمونه ای از فرایند کالایی شدن فضا در پیرامون کلان شهرها دانست که در آن ارزش مبادله ای زمین بر کارکردهای تولیدی و اکولوژیک آن غلبه یافته است. بر این اساس پژوهش بر ضرورت تغییر رویکرد در نظام حکمرانی زمین از الگوی عرضه محور به سوی حفاظت فعال و استفاده از ابزارهای تنظیم گر اقتصادی برای کنترل روندهای ناپایدار توسعه تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

کاربری زمین ، مصرف زمین ، رشد ناپایدار ، اوشان ، کالایی شدن فضا ، حکمرانی زمین