بررسی و مطالعه مساجد دوره قاجار شهر اردبیل

شهر اردبیل به عنوان یکی از مراکز مهم مذهبی و فرهنگی ایران از نخستین سده های اسلامی جایگاه ویژه ای در منطقه آذربایجان داشته است. ساخت نخستین و بزرگ ترین مسجد آذربایجان در این شهر بیانگر اهمیت و نقش برجسته بناهای مذهبی در شکل گیری و توسعه شهری اردبیل است. با وجود این، بخش عمده ای از مساجد تاریخی شهر در گذر زمان از میان رفته و تنها مسجد جامع اردبیل به عنوان مهم ترین یادگار معماری مذهبی گذشته باقی مانده است. این بنا در دوره های مختلف اسلامی بارها مرمت، بازسازی و دستخوش تغییرات کالبدی شده است. شواهد باستان شناختی و منابع تاریخی نشان می دهند که مسجد جامع اردبیل مجموعه ای از دستاوردهای هنری و معماری ادوار مختلف اسلامی از سده های نخستین تا دوره قاجار را در خود جای داده است. از دوره قاجار نیز تعدادی مسجد در شهر اردبیل برجای مانده که هر چند در دوره معاصر تغییراتی در فرم و تزئینات آنها ایجاد شده اما همچنان ویژگی های کلی معماری و هنری این دوره را حفظ کرده اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی ویژگی های معماری و تزئینی مساجد دوره قاجار در شهر اردبیل انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که مساجد دوره قاجار اردبیل از نظر معماری و تزئینات دارای چه ویژگی هایی هستند؟ روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و داده های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه ای و بررسی های میدانی گردآوری شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مساجدی همچون مسجد جامع و مسجد اعظم عمدتا در مجاورت بازار و راسته های اصلی شهری احداث شده اند و ورودی آنها به محورهای مهم تجاری شهر گشوده می شود. این مساجد از نظر کالبدی دارای عناصری همچون شبستان، صحن، حجره ها و فضاهای آموزشی و فرهنگی وابسته بوده و در برخی موارد از تک مناره بهره برده اند. تزئینات بناها نیز عموما ساده بوده و بیشتر شامل آجرکاری، کتیبه های قرآنی و نقش های هندسی به ویژه طرح های لوزی شکل است که از مهم ترین ویژگی های هنری مساجد دوره قاجار در اردبیل به شمار می روند.

کلیدواژه ها:

اردبیل ، دوره قاجار ، مساجد دوره قاجار ، گونه شناسی مساجد