ظرفیت های روایی شاهنامه در بازسازی ذهنیت اجتماعی نسبت به قصاص

قصاص به عنوان یکی از مهم ترین نهادهای کیفری در نظام حقوقی اسلام افزون بر ابعاد فقهی و حقوقی واجد ابعاد فرهنگی و اجتماعی نیز هست و پذیرش آن در جامعه تا حد زیادی تحت تاثیر روایت ها و الگوهای فرهنگی قرار دارد. در این میان، شاهنامه فردوسی به عنوان یکی از مهم ترین متون حماسی و هویت ساز ایرانی نقش مهمی در بازنمایی مفاهیمی چون عدالت، کیفر، خون خواهی و مشروعیت مجازات ایفا کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-گفتمانی، به بررسی ظرفیت های روایی شاهنامه در بازسازی ذهنیت اجتماعی نسبت به قصاص می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که فردوسی از طریق سازوکارهایی چون همذات پنداری با مظلوم، دوقطبی سازی خیر و شر، قهرمان پردازی و اسطوره سازی زمینه مشروعیت بخشی به خون خواهی و مجازات را فراهم می سازد. در بسیاری از روایت های شاهنامه قصاص نه صرفا واکنشی احساسی، بلکه کنشی اخلاقی، سیاسی و گاه مقدس برای اعاده نظم و عدالت تلقی می شود. همچنین بررسی نمونه هایی چون انتقام خون سیامک، ایرج، سیاوش و رستم نشان می دهد که شاهنامه در بازنمایی عدالت کیفری عمدتا رویکردی حماسی و اقتدارمحور دارد و در برخی موارد مجازات را به سطح مجازات جمعی و گسترده نیز توسعه می دهد. بر این اساس می توان گفت شاهنامه از طریق ظرفیت های روایی خود در شکل دهی و تثبیت ذهنیت تاریخی و فرهنگی ایرانیان نسبت به قصاص و عدالت کیفری نقشی موثر ایفا کرده و همچنان نیز از توان اثرگذاری گسترده تری در بازتولید و جهت دهی این ذهنیت برخوردار است.

کلیدواژه ها:

شاهنامه فردوسی ، قصاص ، ذهنیت اجتماعی ، عدالت کیفری