تحلیل مبانی حقوقی و فقهی مسئولیت ناشی از هوش مصنوعی در قراردادها؛ رویکردی تفسیری مفهومی تطبیقی و مسئله محور

در سال های اخیر ورود هوش مصنوعی به عرصه روابط قراردادی یکی از مهم ترین تحولاتی است که بنیان های سنتی حقوق قراردادها و مسئولیت مدنی را با پرسش های تازه ای مواجه ساخته است. در الگوی کلاسیک حقوق خصوصی، قرارداد بر پایه اراده آگاهانه اشخاص، قابلیت انتساب اعمال به فاعل انسانی و امکان تشخیص تقصیر، تخلف و رابطه سببیت شکل می گیرد. با این حال، گسترش کاربرد سامانه های هوشمند در فرایندهایی همچون مذاکره، تنظیم مفاد قرارداد، تفسیر، شروط اجرای تعهدات و ارزیابی ریسک پرسش مهمی را مطرح می کند: چنانچه عملکرد چنین سامانه هایی به ورود زیان منجر شود، مسئولیت متوجه چه شخص یا اشخاصی خواهد بود؟ همچنین آیا قواعد موجود در حقوق ایران و فقه امامیه ظرفیت پاسخگویی به این وضعیت نوظهور را دارند یا نیازمند تفسیر و تکمیل هستند؟ اهمیت این مسئله از آن جهت است که توسعه استفاده از هوش مصنوعی در روابط قراردادی بدون وجود الگویی روشن برای انتساب مسئولیت، می تواند امنیت معاملات، اعتماد مشروع طرفین و اصل جبران کامل خسارت را با چالش مواجه کند. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-تفسیری و با تکیه بر منابع کتابخانه ای در پی بررسی مبانی فقهی و حقوقی مسئولیت ناشی از عملکرد هوش مصنوعی در قراردادهاست. یافته های پژوهش نشان می دهد که در وضعیت کنونی نظام حقوقی ایران نمی توان برای هوش مصنوعی شخصیت حقوقی مستقل یا جایگاه مستقیم در قلمرو تعهد و مسئولیت قائل شد؛ بلکه باید آن را ابزاری پیشرفته دانست که آثار زیان بار آن حسب مورد به طراح، تولیدکننده، برنامه نویس، عرضه کننده، بهره بردار یا طرف قراردادی نسبت داده می شود. در این میان قواعد فقهی، اتلاف، تسبیب، غرور ید و لاضرر در کنار مبانی مسئولیت قراردادی و قهری در حقوق مدنی ایران این ظرفیت را دارند که با تفسیری روزآمد چارچوبی منسجم برای جبران خسارت های ناشی از کاربرد هوش مصنوعی فراهم کنند. از سوی دیگر، روشن است که مسئولیت در این حوزه لزوما ماهیتی یک بعدی ندارد و در بسیاری از موارد صورتی ترکیبی و توزیعی پیدا می کند. بر این اساس، تحلیل مسئولیت ناشی از هوش مصنوعی در قراردادها مستلزم بازخوانی مفاهیم سنتی اراده، انتساب، تقصیر و سببیت در پرتو واقعیت های فناورانه جدید است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی ، اتلاف ، تسبیب ، جبران خسارت