بررسی حقوقی مالکیت داده ها در عصر هوش مصنوعی از داده خام تا داده پردازش شده

داده در عصر هوش مصنوعی به یکی از مهمترین منابع راهبردی تبدیل شده و چرخه حیات آن از جمع آوری تا پردازش و تولید داده های مشتق چالش های حقوقی پیچیده ای ایجاد کرده است. ماهیت چندلایه ی داده، تکثیرپذیری و غیررقابتی بودن آن و نقش بازیگران متعدد در تولید و پردازش داده باعث شده است که مفاهیم سنتی مالکیت نتوانند پاسخگوی نیازهای جدید باشند. در این میان تعیین مالکیت داده خام، داده پردازش شده و داده مشتق و همچنین حقوق و تکالیف تولیدکنندگان و پردازشگران داده به یکی از مسائل بنیادین حقوق فناوری تبدیل شده است. ظهور یادگیری ماشین و مدل های هوش مصنوعی نیز این پیچیدگی را دوچندان کرده زیرا داده نه فقط موضوع پردازش بلکه بخشی از ساختار مدل و عامل شکل دهنده ی رفتار آن است. در ایران با وجود ظرفیت های قابل توجه در حوزه سیاست گذاری، دیجیتال خلاهای قانونی گسترده ای در زمینه ی مالکیت داده وجود دارد. قوانین موجود عمدتا بر جنبه های امنیتی و کیفری تمرکز دارند و برای مسائل نوظهوری مانند داده های صنعتی، داده های مشتق، داده های تولید شده توسط ماشین ها و حقوق پردازشگران چارچوب مشخصی ارائه نمی کنند. این وضعیت هم مانع توسعه ی اقتصاد داده و نوآوری مبتنی بر هوش مصنوعی است و هم خطر نقض حقوق افراد را افزایش می دهد. بنابراین تدوین یک چارچوب حقوقی جامع، چندلایه و آینده نگر که بتواند توازن میان حفاظت از حقوق فردی، منافع اقتصادی و الزامات فناورانه را برقرار کند، ضرورتی اساسی برای حکمرانی داده در ایران و همگامی با تحولات جهانی است.

کلیدواژه ها:

مالکیت ، داده ، هوش مصنوعی ، داده خام ، داده پردازش شده