حقوق کودک در محیط دیجیتال گذار از مسئولیت دولت به اقتدار هنجاری در پرتو تفسیر عمومی شماره ۲۵ و هوش مصنوعی

تحول دیجیتال در دهه ۲۰۲۰ و گسترش روزافزون سامانه های هوش مصنوعی زیست جهان کودکان را به گونه ای بنیادین دگرگون کرده و ابعاد تازه ای از مخاطرات و فرصت ها را پیش روی نظام حقوق کودک قرار داده است. در این میان تفسیر عمومی شماره ۲۵ کمیته حقوق کودک سازمان ملل متحد نقطه عطفی مهم در شناسایی محیط دیجیتال به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از زندگی کودکان و در تسری حقوق مندرج در کنوانسیون حقوق کودک به این فضا به شمار می رود. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی - انتقادی و با تکیه بر روش اسنادی به بررسی این پرسش می پردازد که آیا الگوی سنتی مسئولیت دولت ها در حمایت از حقوق کودک برای مواجهه با پیچیدگی های حکمرانی دیجیتال و چالش های هوش مصنوعی کفایت می کند یا آنکه نیازمند گذار به سطحی فراتر یعنی اقتدار هنجاری، است. مقاله نشان می دهد که در عصر حکمرانی الگوریتمی ایفای تعهدات کلاسیک دولت ها در قالب احترام، حمایت و تحقق حقوق هرچند همچنان ضروری است، به تنهایی پاسخگوی قدرت فزاینده پلتفرم ها، شرکت های فناوری و سازوکارهای داده محور نیست. بر این اساس حمایت موثر از حقوق کودک مستلزم آن است که دولت افزون بر ایفای نقش تضمین کننده، در مقام معمار نظم هنجاری کودک محور در محیط دیجیتال نیز ظاهر شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که مخاطراتی همچون پروفایل سازی، تبعیض الگوریتمی، دستکاری رفتاری، طراحی های اعتیادآور و استخراج داده های کودکان ضرورت شکل گیری الگویی از اقتدار هنجاری دولت محور اما توزیع شده را آشکار می سازد؛ الگویی که از طریق ابزارهایی چون ارزیابی اثرات بر حقوق کودک، طراحی کودک محور، شفافیت الگوریتمی، نظارت بر پلتفرم ها، ارتقای سواد دیجیتال و همکاری فرامرزی تحقق می یابد. در نتیجه مقاله استدلال می کند که تنظیم گری مشروع و کارآمد در عصر هوش مصنوعی تنها زمانی امکان پذیر است که در چارچوبی حقوق بنیاد و با محوریت منافع عالیه کودک سامان یابد.

کلیدواژه ها:

مسئولیت دولت ها ، اقتدار هنجاری ، حقوق کودک ، محیط دیجیتال ، تفسیر عمومی شماره ۲۵ (۲۰۲۱) ، هوش مصنوعی ، حکمرانی الگوریتمی ، سرمایه داری نظارتی