بررسی تطبیقی چالشهای حقوقی تنظیم قراردادها به صورت هوشمند در حقوق ایران و بین الملل (نگاهی بر ماهیت سند و رویکردهای قانونگذاری)

رشد شتابان فناوری های نوین به ویژه بلاک چین و هوش مصنوعی موجب شکل گیری قراردادهای هوشمند به عنوان یکی از مهم ترین جلوه های پیوند حقوق و فناوری شده است. قرارداد هوشمند نه صرفا یک توافق حقوقی، بلکه سازوکاری فنی مبتنی بر کدنویسی است که با بهره گیری از بلاک چین و اوراکل ها اجرای خودکار تعهدات قراردادی را تضمین می کند. در تبیین ماهیت حقوقی این قراردادها سه دیدگاه عمده مطرح است: تلقی سامانه هوشمند به عنوان ابزار اعلام اراده نماینده حقوقی یا موجودی با شخصیت حقوقی خاص. با وجود این اختلاف نظرها اعتبار قراردادهای هوشمند در حقوق خارجی عموما پذیرفته شده و در حقوق ایران نیز با استناد به قانون تجارت الکترونیکی و اصول کلی حقوق قراردادها، امکان شناسایی و اعتبار آن ها وجود دارد. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی اعتبار قراردادهای هوشمند و چالش های حقوقی ناشی از آن ها در نظام حقوقی ایران، ایالات متحده آمریکا و اسناد بین المللی می پردازد. یافته ها نشان می دهد که قراردادهای هوشمند در صورت دارا بودن شرایط اساسی صحت معاملات از جمله قصد و رضا، اهلیت، موضوع معین و مشروع و ضمانت اجرای تعهد، از منظر حقوقی معتبر تلقی می شوند و صرف الکترونیکی یا خوداجرایی بودن، مانع شناسایی آن ها به عنوان قرارداد صحیح نیست. در حقوق ایران با اتکا به مواد ۱۰، ۱۸۳ و ۱۹۰ قانون مدنی و اصل حاکمیت اراده می توان این قراردادها را در قالب عقود لازم و رضایی تحلیل کرد. با این حال چالش های اساسی قراردادهای هوشمند بیشتر ناظر بر احراز هویت و اهلیت طرفین، تعیین زمان و مکان انعقاد قرارداد، اعمال خیارها، قانون حاکم و صلاحیت قضایی است. استفاده از راهکارهایی نظیر بلاک چین های خصوصی، احراز هویت خارج از زنجیره، اوراکل های معتبر و امضای دیجیتالی مطمئن می تواند این مخاطرات را کاهش دهد. در مجموع قراردادهای هوشمند نهادی معتبر و قابل انطباق با اصول سنتی حقوق قراردادها هستند اما بهره برداری موثر از آن ها در حقوق ایران مستلزم اصلاحات تقنینی، توسعه زیرساخت های دیجیتال و همسویی با قواعد بین المللی از جمله اصول آنسیترال است.

کلیدواژه ها:

قرارداد ، هوشمند ، شرایط صحت قراردادها ، سند لازم الاجرا ، حقوق ایران ، حقوق بین المللی