حمایت از بزه دیدگان ناتوان در نظام عدالت کیفری ایران و فرانسه با رویکردی تطبیقی و انتقادی

تحولات نوین حقوق کیفری در دهه های اخیر نشان دهنده گذار تدریجی از نظام عدالت کیفری صرفا مجازات محور به سوی نظامی انسان مدار و بزه دیده محور است. در این میان بزه دیدگان ناتوان به عنوان یکی از آسیب پذیرترین گروه های اجتماعی جایگاه ویژه ای در سیاست جنایی معاصر یافته اند. ناتوانی جسمی، ذهنی، سنی یا اجتماعی موجب می شود که برخی افراد در فرآیند بزه دیدگی نه تنها در معرض خطر بیشتر وقوع جرم قرار گیرند بلکه در مراحل تعقیب، تحقیق و رسیدگی نیز با موانع ساختاری و عملی متعددی مواجه شوند. از این رو، بررسی مبانی و سازوکارهای حمایت کیفری از این گروه اهمیتی دو چندان می یابد. این پژوهش با رویکردی توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از روش تطبیقی به بررسی مبانی نظری جرم شناختی و حقوق بشری حمایت از بزه دیدگان ناتوان در دو نظام حقوقی ایران و فرانسه می پردازد. هدف اصلی تحلیل ساختارهای حمایتی، ارزیابی نقاط قوت و ضعف هر نظام و ارائه پیشنهادهای اصلاحی در جهت تقویت رویکرد بزه دیده مدار در حقوق ایران است. در این چارچوب حمایت های ماهوی، شکلی قضایی و فراقضایی مورد بررسی قرار گرفته و نقش نهادهای جبران خسارت، تضمین امنیت روانی و جسمانی، حمایت افتراقی و مشارکت نهادهای مدنی تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که اگرچه هر دو نظام حقوقی در سال های اخیر گام هایی در جهت تقویت حمایت از بزه دیدگان ناتوان برداشته اند اما در حقوق ایران همچنان خلاهای تقنینی و اجرایی قابل توجهی وجود دارد که مانع تحقق کامل عدالت حمایتی می شود. در مقابل نظام حقوقی فرانسه با پیش بینی سازوکارهای جبران خسارت دولتی، حمایت های تخصصی و مداخله نهادهای تضمینی الگوی نسبتا منسجم تری ارائه کرده است. نتیجه پژوهش بر ضرورت بازنگری در سیاست جنایی ایران و تقویت حمایت های افتراقی و ساختاری تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

بزه دیده ناتوان ، بزه دیده شناسی ، عدالت کیفری ، حمایت افتراقی ، جبران خسارت ، حقوق ایران ، حقوق فرانسه ، سیاست جنایی ، عدالت ترمیمی