هوش مصنوعی و دگرگونی مبانی حقوق قراردادها تحلیل چالش های اراده، اهلیت و مسئولیت در نظام های حقوقی ایران و فراجهان

انقلاب فناورانه هوش مصنوعی به ویژه با ظهور عامل های خودمختار و مدل های زبانی بزرگ بنیادهای دیرپای حقوق قراردادها را با پرسش هایی بی سابقه مواجه ساخته است. مفاهیمی چون قصد و رضایت، اهلیت، اعلام اراده و تفسیر قرارداد که قرن ها بر محوریت انسان بنا شده اند اکنون در مواجهه با عامل های غیرانسانی نیازمند بازتعریف هستند. این مقاله با روشی تحلیلی توصیفی و با رویکردی تطبیقی، به واکاوی این چالش ها می پردازد. هدف اصلی تحلیل این مسئله است که آیا نظام های حقوقی موجود، به ویژه حقوق ایران، از ظرفیت کافی برای جذب این تحولات برخوردارند یا نیازمند پارادایمی جدید هستند. مقاله ابتدا مبانی فلسفی اراده و شخصیت حقوقی را در پرتو هوش مصنوعی بازخوانی می کند. سپس چالش های عملی در مراحل تشکیل، اجرا و تفسیر قراردادهای منعقده با واسطه یا توسط هوش مصنوعی را بررسی می نماید. در ادامه با تحلیل رهیافت های تقنینی و قضایی نوظهور در حوزه های حقوقی پیشرو مانند اتحادیه اروپا با تاکید بر مقررات AI Act و آمریکا چارچوب های احتمالی برای تخصیص مسئولیت مدنی ارائه می شود. یافته های تحقیق نشان می دهد که رویکردهای سنتی مبتنی بر تقصیر در تبیین مسئولیت ناشی از خطاهای هوش مصنوعی ناکارآمد هستند. حقوق ایران با وجود ظرفیت های تفسیری در قواعد عمومی قراردادها و مسئولیت مدنی از خلاهای تقنینی جدی رنج می برد. در نتیجه مقاله پیشنهاد می کند که قانونگذاری آینده در ایران می بایست با الهام از رویکردهای مبتنی بر «خطر» یا «مسئولیت نیابتی» بر ایجاد یک رژیم خاص مسئولیت برای توسعه دهندگان و بهره برداران هوش مصنوعی متمرکز شود و در عین حال، اصول شفافیت، توضیح پذیری و حسابرسی الگوریتمی را به عنوان بخشی از نظم عمومی قراردادی بپذیرد.

کلیدواژه ها:

حقوق قراردادها ، هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی ، اراده الکترونیک ، قرارداد هوشمند ، مطالعه تطبیقی