تبیین مولفه های شهر ایمن با اثرپذیری از سیاستهای حوزه مدیریت حمل ونقل شهری (نمونه موردی: شهر ارومیه)

چکیده رشد بیش ازحد شهرنشینی، افزایش وابستگی به خودروی شخصی و ناکارآمدی سیاست های حمل ونقل شهری، ایمنی شهری را به یکی از چالش های اساسی مدیریت شهری در شهرهای ایران مبدل کرده است. دراین بین، مدیریت حمل ونقل شهری نقشی تعیین کننده در کاهش سوانح ترافیکی، افزایش احساس امنیت و بهبود کیفیت زندگی شهروندان ایفا می کند. تجربه شهرهای موفق جهان نشان داد که تحقق «شهر ایمن» بدون بازنگری بنیادین در سیاست های حمل ونقل شهری و عبور از رویکردهای خودرومحور به سمت سیاست های انسان محور، پایدار و هوشمند امکان پذیر نیست. بااین حال، بسیاری از شهرهای ایران ازجمله شهر ارومیه به عنوان یکی از شهرهای بزرگ شمال غرب کشور، با چالش هایی نظیر ناکارآمدی حمل ونقل عمومی، ضعف زیرساخت های ایمن برای عابران پیاده و دوچرخه سواران، آلودگی هوا و ترافیک مزمن مواجه اند. باوجود اسناد بالادستی و طرح های توسعه شهری، عدم تحقق اهداف ایمنی در افق های کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت، بیانگر وجود شکاف میان سیاست های اجرایی حمل ونقل و الزامات تحقق شهر ایمن در ارومیه است. هدف پژوهش حاضر، تبیین و شناسایی مولفه های شهر ایمن با اثرپذیری از سیاست های مدیریت حمل ونقل شهری در شهر ارومیه بود. این پژوهش بر اساس پارادایم تفسیری (پراگماتیسم) و با روش تحقیق ترکیبی (کیفی–کمی) انجام شد. در بخش کیفی، داده ها از طریق انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته با مدیران شهری، متخصصان و کارشناسان حوزه حمل ونقل و ایمنی شهری گردآوری شد. نمونه گیری به صورت هدفمند و با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند انجام شده و فرآیند جمع آوری داده ها پس از انجام 25 مصاحبه و دستیابی به اشباع نظری متوقف شد. تحلیل داده های کیفی با بهره گیری از نظریه داده بنیاد و با استفاده از نرم افزار مکس کیودا انجام شد. در این مرحله مولفه های اصلی شهر ایمن در قالب مدل پارادایمی شامل شرایط علی، زمینه ای، مداخله گر، راهبردها و پیامدها ارائه شد. در بخش کمی، جامعه آماری شامل شهروندان شهر ارومیه با جمعیتی بالغ بر 1,040,545 نفر بود. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و با در نظر گرفتن سطح اطمینان 95 درصد، ضریب خطای 0٫05 و حداکثر واریانس، 383 نفر تعیین شد. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه ای با مقیاس پنج درجه ای لیکرت بود که در میان شهروندان و کارشناسان شهری توزیع شد. تحلیل داده های کمی در دو سطح انجام گرفت؛ نرم افزار اس پی اس اس برای تحلیل های توصیفی و آزمون های مقدماتی و نرم افزار اسمارت پی ال اس برای تحلیل های استنباطی و مدل سازی معادلات ساختاری استفاده شد. یافته های بخش کمی نشان داد که سیاست های مدیریت حمل ونقل شهری تاثیر معنادار و مستقیم بر شاخص های شهر ایمن دارند و مدل مفهومی پیشنهادی از برازش مناسبی برخوردار است. یافته های پژوهش نشان می دهد که سیاست های مدیریت حمل ونقل شهری تاثیری معنادار و چندبعدی بر تحقق شهر ایمن دارند. نتایج بخش کمی و کیفی پژوهش بیانگر آن بود که مولفه های شهر ایمن در ارومیه در چهار بعد اصلی کالبدی–فضایی، زیست محیطی، اجتماعی–فرهنگی و اقتصادی قابل تبیین هستند. در میان ابعاد شناسایی شده، نتایج مدل معادلات ساختاری نشان داد که بعد کالبدی–فضایی با ضریب اثر (0.78) و بعد زیست محیطی با ضریب اثر (0.71) با اولویت بالاتری از سیاست های حمل ونقل شهری تاثیرگرفته اند. پرداختن به این دو بعد از طریق طراحی ایمن معابر، توسعه حمل ونقل عمومی، ساماندهی فضاهای پیاده و دوچرخه سواری، کنترل نقاط حادثه خیز، کاهش آلودگی های محیطی و استفاده از فناوری های هوشمند، به عنوان عوامل کلیدی در ارتقای ایمنی شهری مشخص شدند. ابعاد اجتماعی–فرهنگی (0.62) و اقتصادی (0.58) نقش پشتیبان و تقویت کننده داشته اند. این دو بعد نیز از طریق آموزش رفتارهای ترافیکی، ارتقای فرهنگ ایمنی، مشارکت شهروندان در تصمیم سازی ها و حمایت های مالی و نهادی، زمینه پایداری سیاست های ایمن ساز را فراهم ساخته اند. نتایج مدل معادلات ساختاری بیانگر تاثیر بالای سیاست های حمل ونقل پایدار بر ارتقای ایمنی شهری بود. از همین رو، تحقق شهر ایمن در ارومیه مستلزم بازنگری و بازتعریف سیاست های مدیریت حمل ونقل شهری با تاکید بر انسان محوری، عدالت فضایی، پایداری زیست محیطی و یکپارچگی نهادی است. چارچوب مفهومی ارائه شده می تواند به عنوان مدلی بومی و کاربردی در سیاست گذاری و برنامه ریزی شهری مورداستفاده قرار گیرد. این پژوهش با ایجاد ارتباط میان نظریه و عمل، گامی کاربردی در جهت ارتقای کیفیت زندگی شهری، کاهش مخاطرات ترافیکی و حرکت به سوی شهری ایمن برمی دارد.

کلیدواژه ها:

شهر ایمن ، مدیریت حمل ونقل شهری ، ایمنی شهری ، سیاستهای حمل ونقل ، شهر ارومیه