بررسی تطبیقی قراردادهای هوشمند مبتنی بر بلاکچین و عقود اسلامی با تاکید بر امکان سنجی انطباق در نظام مالی فین تک

تحولات سریع فناوری های مالی نوین به ویژه فناوری بلاکچین، ساختار سنتی قراردادهای مالی و حقوقی را با تغییرات بنیادین مواجه کرده است. یکی از مهم ترین دستاوردهای این فناوری، ظهور قراردادهای هوشمند است که با استفاده از کدهای برنامه نویسی شده، امکان اجرای خودکار توافقات میان طرفین را بدون نیاز به واسطه های انسانی فراهم می کنند. در مقابل، نظام مالی اسلامی مبتنی بر اصول فقه معاملات و مجموعه ای از عقود شرعی مانند مرابحه، مضاربه، اجاره و سلم است که رعایت شرایطی همچون قصد و رضا، مشروعیت موضوع معامله، منع غرر و شفافیت در مبادلات را الزامی می داند. هدف اصلی این پژوهش، بررسی تطبیقی قراردادهای هوشمند و عقود اسلامی و ارزیابی امکان انطباق این دو نظام قراردادی در بستر فناوری های مالی نوین است. پژوهش حاضر از نوع مطالعات مروری با رویکرد تحلیلی–تطبیقی است و داده های آن از طریق بررسی نظام مند منابع کتابخانه ای، مقالات علمی معتبر، آثار فقهی و پژوهش های حوزه فین تک گردآوری شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که قراردادهای هوشمند از نظر کارکردی ظرفیت قابل توجهی برای اجرای برخی عقود اسلامی در محیط دیجیتال دارند، زیرا ویژگی هایی همچون شفافیت، ثبت غیرقابل تغییر داده ها و اجرای خودکار تعهدات می تواند در کاهش اختلافات قراردادی و افزایش اعتماد در معاملات موثر باشد. با این حال، چالش هایی نظیر تحقق اراده واقعی طرفین، مسئله غرر در داده های ورودی، محدودیت انعطاف پذیری قراردادهای کدنویسی شده و نبود چارچوب های نظارتی شرعی مشخص، از مهم ترین موانع انطباق کامل این فناوری با نظام فقه معاملات محسوب می شود. بر این اساس، نتایج پژوهش بیانگر آن است که قراردادهای هوشمند نمی توانند جایگزین کامل عقود اسلامی باشند، اما می توانند به عنوان ابزاری مکمل در اجرای دیجیتال آن ها مورد استفاده قرار گیرند. در نهایت، پژوهش پیشنهاد می کند که توسعه چارچوب های تلفیقی میان فقه اسلامی، حقوق مالی و فناوری بلاکچین می تواند زمینه طراحی نسل جدیدی از ابزارهای مالی اسلامی در اقتصاد دیجیتال را فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

قراردادهای هوشمند ، بلاکچین ، عقود اسلامی ، فین تک اسلامی ، فقه معاملات ، اقتصاد دیجیتال