بازاندیشی در نظام مدیریت عملکرد بخش عمومی ایران: تحلیل انتقادی شکاف تئوری و عمل در حکمرانی تطبیقی برای کاهش صوری گرایی اداری

طی سال های اخیر، استقرار نظام های ارزیابی عملکرد در بخش عمومی ایران با هدف افزایش کارایی و پاسخگویی، تکالیف ساختاری و رویه ای متعددی را برای سازمان های دولتی ایجاد کرده است. هرچند این نظام ها روی کاغذ بستر مناسبی برای شفافیت و بهبود کیفیت خدمات به نظر می رسند، اما در میدان عمل گرفتار چالشی اساسی به نام «صوری گرایی اداری» شده اند. در واقع، سازمان ها بیشتر توان خود را صرف مستندسازی های بی حاصلی می کنند که ارزش افزوده ای ندارند؛ عارضه ای که مستقیما ریشه در شکاف عمیق میان تئوری های وارداتی حکمرانی و واقعیت های اجرایی و بومی ما دارد. از این رو، دغدغه اصلی پژوهش حاضر این است که چگونه با تکیه بر رویکرد حکمرانی تطبیقی، این شکاف را واکاوی کرده و نظام مدیریت عملکرد را برای مهار صوری گرایی مورد بازاندیشی قرار دهیم. این مطالعه کیفی و کاربردی، در قالب یک مقاله مروری-انتقادی و با روش فراترکیب (Meta-Synthesis) انجام شده است. داده ها از طریق مرور هدفمند منابع علمی، اسناد بالادستی و گزارش های بین المللی در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶ گردآوری شد. سپس با بررسی عمیق مطالعات تجربی و تجارب موفق جهانی (مانند الگوهای ارزیابی در ترکیه، مالزی و مدل CAF)، شکاف های نظری و عملیاتی استخراج و راهکارهای جایگزین طراحی گردید. یافته ها نشان می دهد که هم خوان نبودن شاخص های کمی با اهداف کیفی منطقه ای، نبود تناسب میان سامانه های بومی و الگوهای جهانی، و از همه مهم تر «غلبه فرهنگ مستندسازی بر نتایج واقعی»، عوامل اصلی بروز صوری گرایی هستند. در این راستا، با ارائه یک الگوی مفهومی-تحلیلی، مشخص شد که ادغام نظام ارزیابی با سامانه های یکپارچه ملی و ضدفساد می تواند نقش مهمی در کنترل این چالش ایفا کند. در نهایت، مشخص گردید که کاهش صوری گرایی تنها با گذار به «حکمرانی تطبیقی هوشمند» محقق می شود؛ رویکردی که نیازمند بومی سازی شاخص ها بر اساس اقتضائات استانی، هوشمندسازی فرآیندها و گره زدن ارزیابی به نظام های انگیزشی غیرمالی است. در غیر این صورت، تشدید صوری گرایی و اتلاف منابع سازمانی در بخش عمومی اجتناب ناپذیر خواهد بود.

کلیدواژه ها:

بخش عمومی ، حکمرانی تطبیقی ، صوری گرایی اداری ، مدیریت عملکرد ، مرور انتقادی