عقل در منظومه معارف اسلامی

عقل در منظومه معارف اسلامی بنیادی ترین موهبت الهی و معیار تمایز انسان از سایر مخلوقات است. در سنت روایی شیعه به ویژه در سیره کلامی امام علی (ع)، عقل نه صرفا یک قوه ادراکی بلکه حقیقتی وجودی و هدایتی است که تمام ساحت های فردی، اجتماعی و سیاسی زندگی انسان را تحت تاثیر قرار می دهد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با استناد به منابع روایی همچون «غرر الحکم»، «الارشاد»، «کافی» و «بحارالانوار»، به تبیین جایگاه عقل در چهار ساحت تکوینی، معرفتی، تشریعی و اخلاقی می پردازد. در این مقاله پس از مفهوم شناسی عقل با تاکید بر معنای «بازدارندگی»، گونه شناسی عقل (فطری و اکتسابی) در کلام امیرالمومنین (ع) واکاوی شده است. سپس نسبت عقل با علم و تجربه، پیوند آن با دین در مقام هدایت، و نقش آن در تربیت اخلاقی تحلیل می گردد. همچنین بخشی از پژوهش به آسیب شناسی عقل با تمرکز بر هواپرستی، جهل و لهو اختصاص یافته است. یافته ها نشان می دهد که در اندیشه علوی، عقل نه تنها شرط لازم دین داری، بلکه معیار سنجش ارزش وجودی، شرافت اخلاقی و صلاحیت های اجتماعی انسان است به گونه ای که زوال عقل عامل اصلی سقوط فرد و جامعه معرفی می شود.

کلیدواژه ها:

عقل ، امام علی (ع) ، غرر الحکم ، هدایت ، جایگاه معرفتی