بررسی فقهی تدارک و جبران تفویت مصلحت در حق الله و حق الناس با رویکرد مسامحه ای

این مقاله به تحلیل فقهی مفهوم تدارک و جبران مصالح تفویت شده در دو قلمرو حق الله و حق الناس می پردازد و می کوشد تفاوت شیوه های جبران در هر یک از این دو حوزه را تبیین کند. پرسش اصلی آن است که با از بین رفتن مصلحت مورد نظر شارع در احکام مختلف سازوکار تدارک در حق الله و حق الناس چه تفاوتی پیدا می کند و نقش مسامحه و تخفیف در این میان چیست. بدین منظور با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه مطالعه کتابخانه ای منابع فقهی ابتدا باب تدارک به عنوان بیانی از وظیفه مکلف در برابر کوتاهی یا تعدی به حقوق الهی و حقوق مردم معرفی می شود. سپس با تقسیم احکام به واجبات و محرمات و تبیین اقسام واجبات، به ویژه واجبات دارای مصلحت وقتی در کنار مصلحت فعلی مانند نمازهای یومیه نشان داده می شود که از بین رفتن مصلحت وقت، گونه ای خاص از تفویت مصلحت را رقم می زند که کیفیت تدارک را تحت تاثیر قرار می دهد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که در قلمرو حق الله، بر اساس مسامحه و تخفیف الهی امکان جبران از طریق توبه و بازگشت تا پیش از مرگ برای مکلف فراهم است؛ در حالی که در حق الناس تدارک منوط به اعاده حق و جلب رضایت صاحب حق بوده و به آسانی مشمول مسامحه نمی شود. همچنین تنوع عناوین و احکام در ابواب مختلف فقه به پیدایش صورت های متعددی از تدارک انجامیده است که در قالب یک قاعده کلی قابل ادغام نیست و تفکیک دقیق میان حق الله و حق الناس و میان انواع تکالیف در فهم سازوکارهای تدارک نقشی اساسی دارد.

کلیدواژه ها:

تدارک ، تفویت مصلحت ، حق الله ، حق الناس ، مسامحه و تخفیف ، واجبات و محرمات ، مصلحت وقتی