بررسی ساختار بلاغی و زیبایی شناختی ترکیب بندها و ترجیع بندهای فخرالدین عراقی

این پژوهش با هدف بررسی ساختار بلاغی و مولفه های زیبایی شناختی ترکیب بندها و ترجیع بندهای فخرالدین عراقی انجام شده است. شعر عراقی از نمونه های برجسته پیوند عرفان و هنر ادبی در سنت شعر فارسی به شمار می رود و از حیث بهره گیری از صنایع لفظی و معنوی، تصاویر شاعرانه، موسیقی کلام و انسجام ساختاری، جایگاهی ممتاز دارد. وی با تکیه بر تجربه های عرفانی و سلوک معنوی، توانسته است مفاهیم پیچیده عرفانی را در قالب زبانی هنرمندانه و تاثیرگذار بازنمایی کند. در این تحقیق، با رویکردی توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای، عناصر بلاغی همچون استعاره، تشبیه، نماد، مراعات نظیر، تکرار، تناسب های آوایی و هارمونی موسیقایی در قالب های ترکیب بند و ترجیع بند بررسی شده اند. همچنین نقش این عناصر در انتقال مفاهیم عرفانی، ایجاد انسجام معنایی و تقویت تاثیر عاطفی شعر بر مخاطب تحلیل گردیده است. جامعه پژوهش شامل تمامی ترکیب بندها و ترجیع بندهای دیوان عراقی است که به صورت نظام مند مورد مطالعه قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که عراقی با بهره گیری آگاهانه از ظرفیت های بلاغی زبان فارسی، مفاهیم انتزاعی عرفانی همچون عشق الهی، فنا، تجلی و وحدت وجود را در قالبی زیباشناختی و قابل فهم برای مخاطب عرضه کرده است. ساختار تکراری ترجیع بند موجب برجسته سازی پیام مرکزی و تقویت تاثیر عاطفی شعر می شود، درحالی که انسجام موضوعی ترکیب بندها به شکل گیری روایت معنوی منسجم کمک می کند. همچنین مشخص شد که بلاغت در شعر عراقی صرفا جنبه تزئینی ندارد، بلکه ابزاری اساسی برای تعمیق معنا و انتقال تجربه های شهودی شاعر است. نتایج این پژوهش می تواند به درک بهتر جایگاه عراقی در تحول شعر عرفانی فارسی، شناخت پیوند میان بلاغت و عرفان، و گسترش مطالعات سبک شناختی در ادبیات کلاسیک فارسی کمک نماید.

کلیدواژه ها:

فخرالدین عراقی ، بلاغت ، زیبایی شناسی ، ترجیع بند ، عرفان اسلامی