دگردیسی اسطوره در سیمای انسان نخستین: واکاوی تطور تاریخی روایات اسطوره آفرینش کیومرث در مجمل التواریخ و القصص

اساطیر آفرینش انسان در فرهنگ های گوناگون، همواره در گذر زمان یا هنگام انتقال از یک بستر فرهنگی به بستری دیگر، ثابت و یکسان باقی نمی مانند؛ بلکه متناسب با مقتضیات عصر و محیط جدید، گاه صورت بندی هایی متفاوت از منبع اصلی خود می پذیرند. در این میان، اسطوره آفرینش «کیومرث» نیز که در اندیشه کهن زرتشتی به عنوان نخستین نمونه انسانی شناخته می شود، در جریان انتقال از متون پهلوی به آثار تاریخ نگاری دوران اسلامی، گاه با جزئیاتی متمایز از روایت بنیادین خود بازنمایی شده است. از جمله متون شاخصی که این دگرگونی ها را بازتاب داده و اسطوره مذکور را در قالب چهار روایت غالبا متفاوت مورد واکاوی قرار داده، کتاب مجمل التواریخ و القصص (تالیف قرن ششم هجری) است. مطالعه بازتاب داستان کیومرث در متن اثر جهت دستیابی به سیر دگردیسی و تحول این اسطوره در پرتو روایات متعددی که در شرح آن نقل شده، امری ضروری و با اهمیت می نماید. پژوهش حاضر، با استفاده از شیوه گردآوری اطلاعات از منابع کتابخانه ای و با رویکرد تحقیق توصیفی-تحلیلی، سیر دگرگونی و تطور اسطوره آفرینش کیومرث را در روایات متعدد این اثر تاریخ نگاری مورد بررسی و مطالعه قرار داده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که روایت اسطوره آفرینش کیومرث، که در قالب چهار گزارش متفاوت در مجمل التواریخ بازتاب یافته، سیری تطوری از یک «اسطوره کیهانی» در جهان بینی زرتشتی به «شخصیتی با هویت تاریخی» در اندیشه اسلامی را پیموده است. در طی این دگرگونی، کیومرث جایگاه نخستین خود را به عنوان «نمونه اعلای انسانی» در کیهان شناسی ایران باستان از دست داده و در بستر فرهنگی اسلام، با پذیرش ماهیتی تاریخی در قامت پادشاهی از نسل آدم (ع)، به حلقه پیوندی میان میراث ایرانی و فرهنگ اسلامی بدل شده است.

کلیدواژه ها:

نخستین انسان ، اساطیر آفرینش ، اسطوره کیومرث ، دگردیسی اسطوره ، مجمل التواریخ و القصص