رودکی و میراث شفاهی ایران از زبان گفتار تا شعر مکتوب و سازوکارهای شکل گیری شعر فارسی در سده ی چهارم هجری

این پژوهش به بررسی نسبت شعر رودکی با میراث شفاهی ایران می پردازد و نشان می دهد که شعر فارسی در سده ی چهارم هجری صرفا محصول ذوق فردی یا تاثیر ادبیات مکتوب نبوده، بلکه در پیوندی فعال با سنت شفاهی، فرهنگ عامه و زبان گفتاری مردم خراسان و ماوراءالنهر شکل گرفته است. مسئله ی اصلی تحقیق تبیین این نکته است که رودکی چگونه توانسته عناصر گفتاری و شفاهی زنده در جامعه ی زمانه ی خود را در قالب شعر مکتوب تثبیت کند و در کنار آن در روند معیار شدن زبان فارسی دری در شعر نقش آفرین باشد. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل توصیفی–تحلیلی متن است و داده های اصلی آن اشعار باقی مانده از رودکی بر اساس دیوان مورد استفاده در متن است. همچنین برای سنجش جایگاه زبان شعر در نسبت با گفتار عمومی و زبان رسمی، از مقایسه با متون نثر هم دوره و منابع تاریخی مرتبط با فضای سامانی بهره گرفته می شود. یافته ها نشان می دهد که شاخص هایی چون سادگی نحو، ساخت های خطاب مستقیم، ایجاز حکم گونه، واژگان قابل فهم، تکرارهای آهنگین و قابلیت اجرای شنیداری، از مهم ترین ابزارهای رودکی در انتقال سنت شفاهی به شعر مکتوب بوده اند. از سوی دیگر حضور آیین های جمعی (مانند مهرگان) و بازتاب نگاه مردم به روزگار، شادی، رنج و اخلاق عملی، شعر رودکی را به سندی فرهنگی از ذهنیت عمومی جامعه ی سده ی چهارم تبدیل کرده است. نتیجه ی کلی پژوهش آن است که رودکی را باید کنشگری فرهنگی دانست که با تکیه بر زبان مردم و منطق شنیداری شعر، هم به مکتوب شدن سنت شفاهی یاری رسانده و هم در تثبیت زبان معیار شعر فارسی نقش بنیادین ایفا کرده است.

کلیدواژه ها:

رودکی ، سنت شفاهی ، زبان گفتاری ، فرهنگ عامه ، سامانیان ، زبان معیار ، شعر فارسی سده ی چهارم