گذار از بلاغت به تاویل در تاریخ نقد ادب ایرانی (با تکیه بر مقدمه ی محمد گل اندام)

پژوهشگران، غزل عارفانه ی پارسی را تاویل پذیر دانسته اند. دیوان حافظ از این نظر، موردی برجسته است. پرسش این مقاله آن است که آیا در میان ناقدان گذشته کسی به این ویژگی شعر خواجه پی برده بوده است؟ نخستین کسی که به این موضوع اشاره کرده، چه کسی بوده است؟ محمد گل اندام، دوست و جامع دیوان حافظ در مقدمه ای که نوشته است به متکثر بودن مخاطبان شعر او اشاره می کند. تحلیل متن مقدمه ، نشان از آن دارد که وی نخستین یا از نخستین کسانی است که به این موضوع اشاره کرده است و آن را به نگارش درآورده است. با اتکا به این منبع و نیز با توجه به نگرش ناقدانی که در قرن های سپسین درباره ی شعر خواجه سخن گفته اند آشکار می شود که تاویل از حدود قرن هشتم افزون بر کارکرد معرفت شناختی، نقشی زیبایی شناختی نیز پیدا می کند. به نظر می رسد که سرآغاز این دگرگونی در تاریخ نقد ادب ایرانی، مقدمه ی گل اندام باشد.

کلیدواژه ها:

غزل عارفانه ، شعر حافظ ، محمد گل اندام ، تاویل ، بلاغت