الگوی داوری نادرست در حماسه ایرانی با تمرکز بر پرونده سیاوش

شاهنامه فردوسی، حماسه ملی ایرانیان، نه تنها روایتگر پهلوانی ها و پادشاهی هاست، بلکه متنی است سرشار از لایه های حقوقی، اخلاقی و سیاسی که ظرفیت های نظری قابل توجهی برای تحلیل های ساختاری و گفتمانی دارد. در میان داستان های این اثر سترگ، پرونده سیاوش از این جهت حائز اهمیتی ویژه است که در آن سه محاکمه یا داوری به طور متوالی رخ می دهد و هر سه به زیان شخصیتی رقم می خورد که فردوسی او را در سراسر روایت با صفاتی همچون پاکی، راستی و بی گناهی می آراید. این مقاله با روشی توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر رویکردهای ساختارگرایانه در روایت شناسی (به ویژه الگوی خویشکاری های پراپ) و همچنین تحلیل گفتمان انتقادی، در پی پاسخ به این پرسش است که الگوی تکرارشونده داوری نادرست در داستان سیاوش دارای چه مختصاتی است و فردوسی از خلال آن چه نقدی بر نظام های قضاوت مبتنی بر منفعت و قدرت ارائه می دهد. استدلال اصلی مقاله آن است که نادرستی داوری در هر سه مرحله نه از سر جهل یا خطای ساده، بلکه برآمده از منافع قدرت مندانی است که حقیقت را می بینند اما به دلایل سیاسی، عاطفی یا منفعت طلبانه از اجرای عدالت سرباز می زنند. این الگو در نهایت به حذف قهرمان بی گناهی می انجامد که نماد اخلاق مداری در برابر قدرت مداری است. چنین خوانشی از داستان سیاوش، شاهنامه را نه یک متن صرفا اساطیری، بلکه گفتمانی انتقادی درباره نسبت قدرت و عدالت معرفی می کند.

کلیدواژه ها:

شاهنامه ، سیاوش ، داوری نادرست ، محاکمه ، قدرت و عدالت