بررسی معماری بازارها در دوره زندیه با نمونه موردی تاریکه بازار کرمانشاه

بازارها به عنوان قلب تپنده شهرها همواره نقش بی بدیلی در شکل گیری هویت شهری و رونق اقتصادی و اجتماعی ایفا کرده اند. در بافت شهرهای ایرانی اسلامی این شریان های حیاتی نه تنها محلی برای مبادلات کالا و خدمات بودند بلکه به کانون های اصلی تعاملات فرهنگی و اجتماعی نیز بدل می شدند. معماری بازارها با ظرافت و درایت خاص خود گواهی است بر دانش بومی، شناخت عمیق از شرایط اقلیمی و ذوق هنری معماران هر دوره. هر عنصر از این سازه ها از مصالح به کار رفته تا نوع سقف و تزئینات بازتابی از تفکر و فرهنگ زمان خود است. دوره زندیه در تاریخ معماری ایران با ویژگی های خاص خود شناخته می شود که در بازارها نیز منعکس شده است. این مقاله با تمرکز بر این دوره به بررسی ویژگی های شاخص معماری بازارهای زندیه می پردازد و سپس با مطالعه موردی تاریکه بازار کرمانشاه، به دنبال انطباق این ویژگی ها با کالبد این بازار تاریخی است. اهمیت این مطالعه در پیوند زدن میراث معماری زندیه با بافت اجتماعی و اقتصادی گذشته و حال شهرها نهفته است. بازارها فراتر از بناهایی برای تجارت آینه تمام نمای تعاملات انسانی، باورها و شیوه زندگی مردم یک دوره تاریخی هستند و بررسی آنها به درک عمیق تری از تاریخ فرهنگی و شهرسازی ما منجر می شود. یافته های این پژوهش الگوهای متمایز کننده بازارهای دوره زندیه را آشکار می سازد. این بازارها با تاکید بر سادگی در فضاسازی، نظمی خاص در چیدمان و کارایی بالا در عملکرد از سایر دوره ها متمایز می شوند. مصالح غالب در ساخت و ساز، آجر بوده که با توجه به در دسترس بودن و خواص حرارتی، آن گزینه هوشمندانه محسوب می شد. سقف های طاق و گنبد، نه تنها از نظر زیبایی شناختی، بلکه از نظر عملکردی نیز اهمیت داشتند؛ این نوع پوشش ها به کنترل موثر اقلیم داخلی بازار به ویژه در تابستان های گرم و زمستان های سرد کمک شایانی می کردند. تزئینات در این دوره با وجود زیبایی محدود و عموما شامل کاشی کاری های ساده و آجرکاری های ظریف بود که بر جنبه کاربردی و نظم فضا تاکید داشت. تاریکه بازار کرمانشاه به عنوان نمونه بارز از معماری زندیه در غرب ایران بسیاری از این ویژگی ها را به نمایش می گذارد. سازماندهی فضایی سنتی، آن شامل راسته و تیمچه نشان دهنده تداوم الگوهای طراحی بازار در ایران است. استفاده از مصالح آجری در ساختار، توجه اصلی به نورگیری طبیعی از طریق روزنه ها و سقف ها و تهویه مناسب همگی از جمله ویژگی هایی هستند که در بازارهای زندیه به ویژه بازار وکیل شیراز نیز مشاهده می شود. با این حال تفاوت هایی نیز در تاریکه بازار کرمانشاه به چشم می خورد که می تواند ناشی از اقلیم کوهستانی این منطقه باشد. احتمالا ضخامت بیشتر دیوارها برای مقابله با سرما و سادگی بیشتر تزئینات از جمله این تفاوت هاست. در مجموع این مقاله بر اهمیت تاریکه بازار کرمانشاه نه تنها به عنوان یک اثر معماری ارزشمند بلکه به عنوان گواهی زنده ای از دانش مهندسی و هنری دوره زندیه در منطقه غرب ایران تاکید می کند. این بازار داستان، زندگی، تجارت و فرهنگ مردمان این دیار را در طول قرون روایت می کند و از این رو حفظ و نگهداری آن اهمیت فرهنگی و تاریخی فراوانی دارد.

کلیدواژه ها:

معماری ، زندیه بازار ، ایرانی ، تاریکه بازار کرمانشاه ، کالبد شناسی بازار ، معماری سنتی