بررسی ساختار کالبدی و فضایی کاروانسرای دانگ (ورده)

موقعیت جغرافیایی گستردگی حکومت ایران و مسیرهای ارتباطی پرشماری که از این منطقه عبور می کردند، بناهایی را طلب می نمود تا متناسب با شرایط اقلیمی به نیازهای رهگذران پاسخ دهد. کاروانسراها از یادگارهای ارزشمند تاریخ و معماری ایران هستند که در جای جای ایران زمین و در امتداد شبکه راه های تاریخی بین شهری اطراف شهرها و در درون شهر به عنوان بخشی از نظام بازار از موقعیت ویژه ای برخوردار بوده اند. این بناها کاربردهای گوناگونی داشته اند که به مرور در طول تاریخ، تحت تاثیر عوامل جغرافیایی، فرهنگی و اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و مذهبی، تکامل و گسترش یافته اند. کاروانسرا، نه تنها برای امنیت جاده ها و حفظ اموال رهگذران اهمیت داشت بلکه خود بنا نیز از ویژگی های هنری، معماری و ساختمانی و فرهنگی و هنری قابل توجهی برخوردار بود. روستای ورده در استان مرکزی و در شهرستان زرندیه قرار دارد این روستا و کاروانسرایی موسوم به همین نام بر سر راه تاریخی قزوین به اصفهان قرار داشته اند. این بنا که قدمت آن مطابق پرونده ثبتی مربوط به دوران صفویه است بر سر راه شاهی قزوین- اصفهان قرار داشته و یکی از کاروانسراهای کمتر نام آشنای ایران است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به دو پرسش اساسی است؛ نخست آن که کاروانسرای مورد مطالعه که با نام ورده در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده در دوره های مختلف تاریخی با چه نامی شناخته می شده است؟ دیگر آن که ساختار و عناصر کالبدی و فضایی این کاروانسرا کدام اند؟ به منظور تحقق این هدف در بخش گردآوری اطلاعات با استفاده از روش ترکیبی مراجعه به منابع تاریخی، شواهد میدانی، گزارش پرونده ثبت ملی و عکس های هوایی تلاش بر آن بوده است که اطلاعات جامعی در ارتباط با این بنای تاریخی گردآوری شود. در بخش تحلیل با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با اتکا بر وضعیت موجود ساختار کالبدی و فضایی کاروانسرا و تحولات رخ داده مورد بررسی قرار گرفته است. بررسی سفرنامه ها نشان می دهد که اگرچه قدمت بنا در پرونده ثبت ملی، صفویه ذکر شده این کاروانسرا در دوران صفویه تجدید بنا شده است نام ورده به واسطه نزدیکی با روستای ورده بر این کاروانسرا نهاده شده است؛ در حالی که در سفرنامه های دوران صفویه نام هایی چون، دانگ، دوقه دانقه و دونک بر آن اطلاق شده و در منابع قاجاری نیز دانک ضبط شده است. در منابع معاصر نیز نام دنگ یا دوانک و ورده برای آن استفاده شده است. این بنا از نظر ویژگی های معماری و سازمان فضایی چندان از دیگر کاروانسراها متمایز نیست. هندسه حیاط مربع است و فرم چهار ایوانی دارد. خبری از اتاق در طرفین هشتی نیست و تنها سه اتاق در انتهای سه ایوان قرار دارد. عناصر تزئینی شاخص کاروانسرای دانگ آجرچینی به شیوه گل انداز و جناقی است.

کلیدواژه ها:

کاروانسرای دانگ ، کاروانسرا ، ساختار کالبدی ، فضایی ، روستای ورده ، رباط دوانک ، صفویه