از شهر تک هسته ای تا پراکندگی ناپایدار تحلیل دینامیک کالبدی-فضایی و ارزیابی شاخص SCI در شهر زنجان (۱۳۷۵-۱۴۰۰)

مقدمه: در سال های اخیر مشارکت عمومی به یکی از عناصر اصلی در موفقیت پروژه های توسعه و بازسازی شهری تبدیل شده است به خصوص در زمینه احیای بافت های فرسوده شهری که با چالش های گسترده، اجتماعی اقتصادی و محیطی مواجه هستند. هدف پژوهش: تحلیل تناقض بین گسترش شهرهای تک هسته ای و اصول پایداری شهری بر اساس شاخص های کالبدی محیطی نمونه مطالعاتی شهر زنجان. روش شناسی تحقیق: روش پژوهش ترکیبی (کیفی-کمی) با رویکرد توصیفی تحلیلی است که در آن از داده های مکانی نقشه های کاربری اراضی استخراج شده از تصاویر ماهواره ای و طرح تفصیلی شهر، شاخص های کالبدی تراکم ساخت وساز، ضریب پراکندگی، شاخص گسترش افقی، دسترسی به فضای سبز و شبکه حمل و نقل و معیارهای زیست محیطی (تغییرات پوشش سبز، افزایش سطوح نفوذناپذیر، تخریب اراضی کشاورزی) استفاده شده است. قلمرو جغرافیایی پژوهش: شهر زنجان. یافته ها و بحث: نتایج این تحقیق نشان می دهد که گسترش شهر زنجان در ۲۵ سال گذشته به طور میانگین سالانه ۲٫۷ درصد بوده و بیش از ۶۸ درصد از این گسترش در مناطق کشاورزی و دشت زنجان رخ داده است. همچنین شاخص تراکم ساخت وساز از ۰٫۴۲ در ۱۳۷۵ به ۰٫۳۱ در ۱۴۰۰ کاهش یافته که نشان دهنده روند پراکنده سازی شهری است. در عین حال سرانه فضای سبز از ۹٫۲ متر مربع به ۵٫۱ متر مربع کاهش یافته است. نتایج: گسترش سطحی شهر زنجان با اصول کلیدی پایداری شهری از جمله کارآیی فضایی، عدالت محیطی، حفظ اکوسیستم های شهری و کاهش بینهایت گرایی شهری در تقابل بوده همچنین نتایج تحلیل نشان می دهد که گسترش شهر تک هسته ای زنجان نه تنها به عنوان یک مدل توسعه شهری پایدار عمل نکرده بلکه با ایجاد فشار بر منابع طبیعی، افزایش ترافیک و تضعیف کیفیت زندگی به یک عامل ناپایداری تبدیل شده است. در نهایت نیز پیشنهاد می شود که با بازنگری در برنامه ریزی کالبدی، توجه به توسعه چند هسته ای شهر و تقویت سیاست های مدیریت رشد هوشمند (Smart Growth) می تواند مسیری برای تعدیل و رفع این تناقض باشد.

کلیدواژه ها:

گسترش شهر تک هسته ای ، پایداری شهری ، شاخص های کالبدی محیطی ، شهر زنجان ، برنامه ریزی شهری