همخوانی اکولوژیکی توسعه شهری با محیط زیست تحلیل تعارضات توسعه و حفاظت در کلان شهرها مطالعه موردی: منطقه ۲۲ (تهران)

در دهه های اخیر شهرنشینی سریع به یکی از مهم ترین پدیده های اجتماعی اقتصادی در جهان و به ویژه در کشورهای در حال توسعه مانند ایران تبدیل شده است. این فرایند ضمن ایجاد فرصت های اقتصادی تعارضات جدی میان توسعه شهری و حفاظت از محیط زیست ایجاد کرده است. منطقه ۲۲ تهران نمونه ای شاخص از این وضعیت است که هم جواری با دریاچه چیتگر، کریدورهای باد غربی و اراضی طبیعی در کنار گسترش برج سازی زمینه تعارض میان توسعه و حفاظت را فراهم کرده است. هدف پژوهش حاضر بررسی همخوانی اکولوژیکی توسعه شهری با محیط زیست، تحلیل تعارضات میان توسعه و حفاظت و ارائه راهکارهای برنامه ریزی و مدیریتی برای هدایت توسعه پایدار در چارچوب ظرفیت برد محیطی است. روش تحقیق کاربردی و توصیفی تحلیلی بوده و با رویکرد کمی و فضایی انجام شد. تصاویر ماهواره ای لندست طی دوره ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۲ پردازش و تغییرات کاربری اراضی استخراج شد. دمای سطح زمین (LST) جهت تحلیل جزیره حرارتی محاسبه گردید و شاخص های ظرفیت برد محیطی شامل سرانه فضای سبز، نفوذپذیری سطح زمین و تراکم ساختمانی با GIS تلفیق شدند. سپس با تحلیل همپوشانی (Overlay) پهنه های تعارض توسعه حفاظت شناسایی و شاخص ترکیبی همخوانی اکولوژیکی تهیه شد. یافته ها با مشاهدات میدانی تطبیق داده شد تا اعتبار نتایج تضمین شود. یافته ها نشان داد منطقه ۲۲ از الگوی توسعه نیمه طبیعی به ساختار شهری فشرده تغییر یافته، جزیره های حرارتی چند کانونی شکل گرفته و بخش های قابل توجهی از ظرفیت برد محیطی عبور کرده اند. تعارض توسعه و حفاظت در حریم های آبی، مسیرهای باد و شیب های ملایم متمرکز بوده و توسعه کالبدی سریع تر از توان سازگاری محیط رخ داده است. پهنه بندی همخوانی اکولوژیکی منطقه نشان داد بخش هایی سازگار، نسبتا سازگار، متوسط، ناسازگار و بحرانی هستند و ادامه روند فعلی باعث افزایش هزینه انرژی و کاهش کیفیت زیست پذیری خواهد شد. راهکارهای پیشنهادی شامل هدایت توسعه در پهنه های کم حساسیت، حفظ و تقویت کریدورهای تهویه، افزایش نفوذپذیری سطح زمین، تقویت پیوستگی فضای سبز، بازنگری طرح تفصیلی، استقرار نظام پایش اکولوژیکی و یکپارچه سازی مدیریت شهری با محیط زیست است. این رویکرد امکان توسعه پایدار همزمان با حفاظت از ظرفیت های طبیعی را فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

همخوانی اکولوژیکی شهری ، توسعه پایدار شهری ، ظرفیت برد محیطی ، جزیره حرارتی شهری ، تعارض توسعه و حفاظت