مدیریت محیط زیست شهری و نقش آن در ارتقای تاب آوری اکولوژیک شهرها در برابر تغییرات اقلیمی مطالعه موردی کلانشهر (تهران)

در دهه های اخیر تشدید پیامدهای تغییرات اقلیمی به یکی از مهم ترین چالش های پیش روی کلانشهرها تبدیل شده است. افزایش دمای شهری، تشدید پدیده جزیره حرارتی، سیلاب های ناگهانی، خشکسالی های مکرر و افت کیفیت هوا کارکردهای اکولوژیک شهرها را مختل کرده و پایداری اجتماعی زیست محیطی آنها را تهدید می کند. در این میان کلانشهر تهران به دلیل تراکم بالای جمعیت و ساخت و ساز، گسترش سطوح نفوذناپذیر و محدودیت منابع طبیعی از آسیب پذیری بالایی در برابر مخاطرات اقلیمی برخوردار است. بر این اساس پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش مدیریت محیط زیست شهری در ارتقای تاب آوری اکولوژیک شهرها در برابر تغییرات اقلیمی و شناسایی عوامل موثر بر کاهش آسیب پذیری اقلیمی در تهران انجام شد. روش تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی تحلیلی بود و با رویکرد پیمایشی آماری و مکانی اجرا شد. داده ها از طریق مطالعات اسنادی (گزارش های محیط زیستی، طرح های شهری، آمار کیفیت هوا و فضای سبز) و پیمایش خبرگان گردآوری گردید. شاخص های مدیریت محیط زیست شهری شامل سرانه و پیوستگی فضای سبز، کیفیت هوا، مدیریت آب های سطحی، مدیریت پسماند و میزان نفوذپذیری سطوح به عنوان متغیرهای مستقل و شاخص ترکیبی تاب آوری اکولوژیک به عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شد. وزن دهی شاخص ها با روش AHP انجام و رابطه متغیرها با آزمون های همبستگی و رگرسیون سنجیده شد. همچنین با بهره گیری از GIS نقشه پهنه بندی تاب آوری اکولوژیک مناطق تهران تهیه گردید. یافته ها نشان داد که توزیع شاخص های محیط زیستی در تهران ناهمگن بوده و مناطق دارای پوشش گیاهی بیشتر، تراکم ساختمانی کمتر و سطوح نفوذپذیر بالاتر از تاب آوری اکولوژیک بیشتری برخوردارند. نتایج آماری وجود رابطه مثبت و معنادار بین کیفیت مدیریت محیط زیست شهری و سطح تاب آوری اکولوژیک را تایید کرد؛ به گونه ای که توسعه و پیوستگی زیرساخت های سبز، کارایی مدیریت رواناب و افزایش نفوذپذیری اراضی بیشترین سهم را در تبیین تغییرات تاب آوری داشتند. تحلیل مکانی نیز تمرکز پهنه های با تاب آوری پایین را عمدتا در بخش های مرکزی و جنوبی شهر نشان داد. بر این اساس نتیجه گیری می شود که ارتقای تاب آوری اکولوژیک تهران مستلزم گذار به مدیریت یکپارچه محیط زیست شهری و تقویت رویکردهای مبتنی بر طبیعت است. مهم ترین راهکارهای پیشنهادی شامل توسعه شبکه پیوسته زیرساخت سبز، افزایش سطوح نفوذپذیر، استقرار مدیریت یکپارچه آب شهری، کاهش انتشار آلاینده ها و کاهش نابرابری فضایی در دسترسی به خدمات اکوسیستمی است؛ اقداماتی که می توانند ظرفیت سازگاری شهر را در برابر تنش های اقلیمی به طور معناداری افزایش دهند.

کلیدواژه ها:

مدیریت محیط زیست شهری ، تاب آوری اکولوژیک ، تغییرات اقلیمی ، زیر ساخت سبز شهری ، پهنه بندی مکانی