تعارضات توسعه شهری و حفاظت محیط زیست در مناطق جزیره ای تحلیل همخوانی اکولوژیکی (مطالعه موردی شهرداری منطقه ۵ تهران)

در دهه های اخیر شهرنشینی سریع به یکی از مهم ترین پدیده های اجتماعی-اقتصادی در جهان و به ویژه در کشورهای در حال توسعه مانند ایران تبدیل شده است. این فرایند ضمن ایجاد فرصت های اقتصادی، تعارضات جدی میان توسعه شهری و حفاظت از محیط زیست به وجود آورده است. منطقه ۵ شهرداری تهران به عنوان یکی از نواحی مهم و در حال توسعه غربی شهر تهران با ویژگی های کالبدی متنوع، تراکم های متفاوت سکونتی، شبکه های ارتباطی فعال و مجاورت با پهنه های طبیعی و نیمه طبیعی نمونه ای قابل توجه از این تعارض محسوب می شود. در این منطقه توسعه ساخت و سازهای شهری در کنار محدودیت های اکولوژیکی و زیرساختی، زمینه بروز چالش های میان توسعه و حفاظت را فراهم کرده است. هدف پژوهش حاضر بررسی همخوانی اکولوژیکی توسعه شهری با محیط زیست، تحلیل تعارضات میان توسعه و حفاظت و ارائه راهکارهای برنامه ریزی و مدیریتی برای هدایت توسعه پایدار در چارچوب ظرفیت برد محیطی است. روش تحقیق کاربردی و توصیفی-تحلیلی بوده و با رویکرد کمی و فضایی انجام شده است. در این پژوهش از تصاویر ماهواره ای لندست طی دوره زمانی ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۲ برای استخراج و تحلیل تغییرات کاربری اراضی استفاده شد. همچنین دمای سطح زمین (LST) جهت بررسی و تحلیل پدیده جزیره حرارتی شهری محاسبه گردید. شاخص های ظرفیت برد محیطی شامل سرانه فضای سبز، میزان نفوذپذیری سطح زمین و تراکم ساختمانی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) تلفیق و تحلیل شدند. در ادامه با بهره گیری از تحلیل همپوشانی (Overlay)، پهنه های تعارض میان توسعه و حفاظت شناسایی و شاخص ترکیبی همخوانی اکولوژیکی تدوین گردید. برای افزایش دقت و اعتبار نتایج، یافته های حاصل با مشاهدات میدانی تطبیق داده شد. یافته ها نشان داد که منطقه ۵ شهرداری تهران طی سال های مورد بررسی از الگوی توسعه نسبتا متعادل به سمت فشردگی کالبدی و افزایش تراکم ساخت و ساز حرکت کرده است. در نتیجه این روند، شکل گیری جزیره های حرارتی موضعی در برخی نقاط منطقه قابل مشاهده بوده و بخش هایی از ظرفیت برد محیطی در وضعیت فشار یا عبور از آستانه قرار گرفته اند. تعارض میان توسعه و حفاظت عمدتا در نواحی دارای تراکم بالای ساخت وساز، پهنه های دارای پوشش فضای سبز محدود و مسیرهای طبیعی جریان هوا متمرکز بوده است. همچنین مشخص شد سرعت توسعه کالبدی در برخی بخش ها از توان سازگاری محیطی پیشی گرفته است. پهنه بندی همخوانی اکولوژیکی منطقه نشان داد که محدوده مورد مطالعه شامل سطوح مختلفی از وضعیت سازگاری اکولوژیکی از جمله پهنه های سازگار، نسبتا سازگار، متوسط، ناسازگار و بحرانی است. ادامه روند فعلی توسعه می تواند منجر به افزایش مصرف انرژی، تشدید اثر جزیره حرارتی و کاهش کیفیت زیست پذیری شهری در منطقه گردد. راهکارهای پیشنهادی شامل هدایت توسعه شهری به سمت پهنه های کم حساسیت، حفظ و تقویت کریدورهای تهویه طبیعی، افزایش نفوذپذیری سطوح شهری، توسعه و پیوستگی شبکه فضای سبز، بازنگری در طرح های تفصیلی، استقرار نظام پایش اکولوژیکی و یکپارچه سازی رویکردهای مدیریت شهری و محیط زیست است. اجرای این راهکارها می تواند زمینه ساز توسعه پایدار شهری در منطقه ۵ شهرداری تهران و کاهش تعارض میان توسعه کالبدی و ظرفیت های طبیعی باشد.

کلیدواژه ها:

همخوانی اکولوژیکی ، توسعه پایدار شهری ، ظرفیت برد محیطی ، جزیره حرارتی شهری ، تعارض توسعه و حفاظت