گونه شناسی معماری و سیر تحول عملکردی کاروانسراها و رباط های ایران بر اساس اقلیم و جغرافیا

از جالب ترین مباحثی که در تاریخ معماری ایران شایان مطالعه و رسیدگی است، چگونگی اساس و احداث کاروانسراها و رباط ها در ایران می باشد. در ایران زمین از گذشته بسیار دور آثار و مظاهری از این گونه پناهگاه ها و استراحتگاه های بین راهی دیده می شوند که بسیاری از آنها را می توان از نظر شیوه ساختمانی از شاهکارهای معماری و هنری عصر خود به حساب آورد. احداث کاروانسراها در ایران سابقه بس قدیمی داشته طبق منابع تاریخی این کشور در احداث کاروانسراها و همچنین سیستم ارتباط مبتکر و پیش قدم بوده است. به طور کلی تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و بستگی داشته شکل یابی و توسعه آن با موارد یاد شده در ارتباط بوده است. این ابنیه از عصر هخامنشیان به صورت ایستگاه های دولتی و با نام چاپارخانه برای تعویض چاپارهای سواری به منظور تامین ارتباطات سریع برپا شده بود. در دوران اسلامی ایجاد این گونه بناها با ویژگی های گوناگون شهرها و روستاها در جاده های حاشیه کویر و معابر کوهستانی با نام های مختلف چون رباط و کاروانسرا رو به توسعه و گسترش نهاد. عملکردهای گوناگون کاروانسراها در گذشته باعث گردیده نام های متفاوتی برای این گونه بناها در فرهنگ لغات جای گیرد، کاربات، رباط، ساباط و خان در واقع عملکرد و وظایف مشابهی مانند کاروانسراها داشتند ولی از جهت ویژگی معماری متفاوت بودند. تنوع طرح ها و نقشه های کاروانسراهای ایران ایجاب می کند که این کاروانسراها به گروه های مختلف کاروانسرای مناطق کوهستانی، کاروانسراهای کرانه خلیج فارس، کاروانسراهای حاشیه دریای خزر و کاروانسراهای حیاط دار بخش مرکزی تقسیم شوند و خصوصیات و ویژگی های هر گروه جداگانه مورد بررسی قرار گیرد. این بررسی نشان می دهد کاروانسراهای کوهستانی از هر طرف بسته و پوشیده بوده است، کاروانسراهای کرانه خلیج فارس به علت اوضاع اقلیمی عموما فاقد حیاط مرکزی بوده و همه اتاق ها به خارج بنا راه داشته اند. مهم ترین، بهترین و زیباترین کاروانسراهای ایران کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران می باشد. ساخت کاروانسراهای حاشیه دریای خزر به پیروی از سبک معماری کلی کاروانسرا در مناطق گرم و خشک و به صورت بنایی با حیاط مرکزی انجام می شد.

کلیدواژه ها:

کاروانسرا ، معماری ایرانی ، رباط ، اقلیم