هستی شناسی خلا در معماری سنتی ایران مطالعه موردی خانه های طباطبایی ها، عباسیان و عامری ها بر پایه حکمت متعالیه و پدیدارشناسی فضا

در معماری سنتی ایران مفهوم «خلا» فراتر از یک فقدان فیزیکی، موجودیتی هستی شناختی است که نظم فضایی را معنا می بخشد. در اقلیم و بافت تاریخی کاشان، حیاط مرکزی نه تنها به عنوان یک عنصر اقلیمی بلکه به عنوان کانون هستی شناختی فضا عمل می کند که مرز میان ساحت های مختلف وجود را مدیریت می نماید. پژوهش حاضر با هدف واکاوی هستی شناختی خلا در حیاط های مرکزی خانه های دوره قاجار با تمرکز بر خانه های طباطبایی ها، عباسیان و عامری ها انجام شده است و درصدد است تا پیوند میان آموزه های متافیزیکی حکمت متعالیه و درک پدیدارشناختی از فضا را در این گونه های معماری تبیین کند. این تحقیق از روش کیفی و تفسیری با رویکرد مورد پژوهی مقایسه ای بهره می برد و چارچوب نظری آن بر پایه تلفیق مفاهیم وجود و عدم در حکمت متعالیه و مفاهیم «حضور و ادراک» در پدیدارشناسی فضا استوار است تا ماهیت خلا از منظر هستی شناسی و تجربه زیسته تحلیل گردد. نتایج نشان می دهد که خلا در حیاط های این سه خانه نه به عنوان یک فضای خالی Void as emptiness بلکه به عنوان یک «تجلی از وجود» (Void as manifestation) عمل می کند. حیاط مرکزی در این خانه ها با بازی های پیچیده نور، سایه و نسبت های هندسی خلا را به مکانی برای تجربه «حضور در عین غیاب» تبدیل می کند که در آن فیزیک فضا در خدمت متافیزیک وجود قرار می گیرد. در نهایت این مطالعه نتیجه می گیرد که معماری سنتی کاشان از طریق مدیریت هوشمندانه خلا توانسته است آموزه های حکمت متعالیه را به زبان کالبد ترجمه کرده و حیاط مرکزی را به عنوان یک «خلا معنادار» به پلی میان ادراک حسی و حقیقت هستی بدل سازد.

کلیدواژه ها:

هستی شناسی ، خلا ، معماری سنتی ایران ، خانه های قاجاری ، کاشان ، حکمت متعالیه ، پدیدارشناسی فضا ، حیاط مرکزی