شناخت و بررسی مفهومی_کارکردی نقش مایه های تزئینی معماری کاخ شمس العماره در تهران

به شمار کاخ شمس العماره نماد بارز نوگرایی معماری ایران در دوره ی قاجار از مهم ترین بناهای مجموعه جهانی کاخ گلستان به می رود و به مثابه پلی میان سنت کهن ایرانی و جلوه های وارداتی هنر غرب تلقی می شود. پژوهش حاضر با هدف شناخت، تحلیل و طبقه بندی تزیینات معماری این عمارت تاریخی به پرسش اصلی می پردازد که تزیینات شمس العماره چگونه بازتابی از گذار زیبایی شناختی و فرهنگی ایران از سنت به مدرنیته هستند؟ روش تحقیق به شیوه ی توصیفی-تحلیلی و تاریخی استنادی انجام گرفته و داده ها از ترکیب مطالعات اسنادی منابع مکتوب و مشاهدات میدانی نگارنده از طبقه ی همکف و فضاهای اصلی بنا گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که گچبری، آینه کاری، کاشی کاری، ارسی بندی و حجاری در شمس العماره نه تنها جنبه ی تزئینی، بلکه کارکردی، مفهومی و نمادین دارند. در گچبری ها و آینه کاری ها ترکیب هندسه، گیاهان و نقوش ختایی، حرکت و پویایی هستی را بازنمایی می کند؛ در کاشی کاری های هفت رنگ تاثیر رئالیسم اروپایی و مناظر طبیعی به چشم می خورد و در تزئینات ارسی، هنر شیشه های رنگی با فن قواره بری به هماهنگی نور، سایه و محرمیت انجامیده است، همچنین نقوش انسانی و جانوری با الهام از اسطوره و طبیعت، مفاهیم قدرت، حیات و جاودانگی را بازتاب داده اند. برآیند تحلیل ها نشان می دهد که کاخ شمس العماره به عنوان یک سند بصری متراکم، نمادی از تلفیق تکنیک های اصیل ایرانی با زیبایی شناسی غربی است که به اوج بلوغ تزئینی در عصر قاجار دست یافته است. این بنا را می توان موزه ای زنده از هنر تزئینی ایران دانست که در آن، هر نقش، رنگ و ماده حامل معنا، هویت و اندیشه ای تاریخی است.

کلیدواژه ها:

شمس العماره ، معماری ، قاجار ، نقش مایه های تزئینی ، آینه کاری ، گچبری ، کاشی کاری ، نمادشناسی