بررسی تحلیلی نمادها در معماری اسلامی بر اساس رویکرد نشانه شناسی

معماری اسلامی سرشار از نمادها و نشانه های قدسی است که بیانگر جهان بینی توحیدی و تجربه امر متعالی اند. هدف این پژوهش تحلیل نشانه معناشناختی نمادهای معماری همچون عرش، اعاده، مقدس، مقرنس، شمسه، گنبد، قوس، نور و رنگ ها در بناهای اسلامی ایران و بازشناسی نسبت آنها با معانی قدسی است. پرسش های پژوهش: (الف) نمادهای معماری اسلامی چگونه جهان بینی قدسی را در کالبد اثر متجلی می سازند؟ (ب) چه رابطه ای میان عناصر بصری، قوس، مقرنس، نور (رنگ) و مفاهیم معنوی عرش، وحدت، اعاده، (مقدس) برقرار است؟ روش تحقیق تاریخی تحلیلی با رویکرد نشانه معناشناسی بصری است. داده ها به شیوه کتابخانه ای و میدانی گردآوری شده و نمونه هایی از بناهای شاخص معماری اسلامی ایران مساجد، آرامگاه ها، مدارس بررسی ها نشان می دهد که گنبد به مثابه آسمان نماد عروج روحانی است؛ قوس حرکت از کثرت به وحدت را بازتاب می دهد؛ مقرنس نماد نزول فیض الهی و نظم کیهانی است؛ شمسه مرکز قدسی و تجلی نور را به نمایش می گذارد؛ و رنگ ها حامل معناهای قدسی متنوع اند (لاجوردی به مثابه ملکوت، سبز به مثابه بهشت و طلایی به مثابه نور الهی). نور به عنوان عنصر محوری پیوندی میان ماده و معنا برقرار کرده و معماری اسلامی را از کالبد به تجربه قدسی سوق می دهد. معماری اسلامی را می توان نظامی نمادین دانست که از طریق عناصر بصری و ساختاری تجربه قدسی و معانی متافیزیکی را به مخاطب منتقل می کند. بازخوانی نشانه های نمادین همچون قوس، گنبد و مقرنس امکان فهم دوباره نسبت میان زیبایی شناسی و معنا در هنر اسلامی را فراهم می سازد. این مطالعه با رویکرد نشانه معناشناسی تلاشی برای تحلیل همزمان فرم و معنا در معماری اسلامی است و می تواند الگویی تازه برای رمزگشایی از عناصر نمادین معماری و پیوند آنها با معانی قدسی ارائه کند.

کلیدواژه ها:

نشانه شناسی ، نمادهای پیدا و پنهان ، مقرنس ، نقوش ، هنر و معماری