درآمدی بر انعکاس حکمت هنر اسلامی در فضاسازی آثار کامران دیبا

در بستر معماری معاصر، ایران همواره دغدغه هویت و باز تعریف نسبت میان سنت و مدرنیته از جمله پرسش های بنیادین بوده است. کامران دیبا به عنوان یکی از معماران شاخص دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، کوشیده است تا با نگاهی تلفیقی مفاهیم و مولفه هایی از حکمت اسلامی را در ساختار فضایی آثار خود بازتاب دهد. مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونه می توان ردپای عناصر معرفتی حکمت اسلامی را به مثابه مبنایی فلسفی جهان شناختی در الگوهای فضاسازی معماری دیبا شناسایی و تحلیل کرد؟ این مقاله با هدف تبیین نسبت میان حکمت اسلامی و معماری معاصر، به ویژه در آثار دیبا، به بررسی نظری مفاهیم بنیادینی چون وحدت در عین، کثرت، درک شهودی، فضل، معناگرایی و ارتباط انسان و مکان می پردازد. روش تحقیق در این مطالعه به شیوه توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تطبیقی است؛ بدین منظور، ابتدا مفاهیم کلیدی حکمت اسلامی بر پایه آراء فیلسوفانی چون ملاصدرا و سهروردی واکاوی شده و سپس تطبیق آنها با مولفه های فضایی در چند اثر شاخص دیبا نظیر مجموعه شوشتر نو، فرهنگسرای شفق و موزه هنرهای معاصر تهران صورت گرفته است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که دیبا آگاهانه از الگوهایی بهره گرفته که با جهان بینی حکمی و معنوی ایرانی-اسلامی هم راستا است؛ همچون سیالیت، فضل، تاکید بر تجربه زیسته کاربر و بهره گیری از استعاره های فرهنگی و نمادین. این پژوهش نشان می دهد که توجه به ریشه های حکمی در طراحی فضا می تواند راهی برای بازیابی هویت معماری معاصر ایران باشد.

کلیدواژه ها:

حکمت ، اسلامی ، فضاسازی معماری معاصر ، ایران ، کامران دیبا ، معناگرایی ، هویت معماری