تعامل حکمت، زیبایی شناسی و عملکرد نور در معماری ایرانی-اسلامی

معماری به عنوان عینی ترین و فرهنگی ترین تجلی هنر در جوامع بشری در سرزمین آفتابی ایران پیوندی ناگسستنی با عنصر نور دارد. نور در این ساحت نه تنها یک ضرورت فیزیکی برای روشن ساختن فضا بلکه جوهرهای هستی شناسانه و عاملی تعیین کننده در طراحی تمامی فضاهای معماری محسوب می شود. هدف از این پژوهش بازشناسی جایگاه نور در معماری ایرانی اسلامی با تمرکز بر ابعاد حکمی کالبدی و روانشناختی است تا چگونگی تبدیل این پدیده فیزیکی به عنصری معنا بخش در کالبد بنا تحلیل گردد. نور در حکمت و فلسفه ایرانی نماد عقل الهی و منشا وجود تلقی می شود. در این نگاه نور برای شناخت و علت غایی هستی است که از ساحت قدسی به کالبد مادی جهان می تابد تا به اشیاء و احجام هویت ببخشد. در ساحت کالبدی، معماری سنتی از طریق عناصر هندسی پیچیده و ابزارهای کنترلی هوشمندانه همچون مقرنس، گنبد، ارسی و انواع روزن ها نور فیزیکی را به نوری روحانی بدل کرده و مفهوم «کثرت» در «وحدت» را عینیت می بخشد. تجلی نور در معماری حضوری روحانی است که در سنگینی ماده نفوذ کرده و آن را به فرمی سبک تبدیل می کند. این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی به بررسی تاثیرات روانی نور بر انسان نیز پرداخته است و نورپردازی اصیل حس امنیت و آرامش را در محیط تقویت کرده و با ایجاد تنوع بصری ابهام و هراس را از فضای داخلی می زداید، همچنین این مطالعه بر اهمیت تناسبات نوری، جهت گیری جغرافیایی و رعایت حق همسایگی در معماری سنتی تاکید می ورزد. در نهایت پژوهش به این نتیجه می رسد که تلفیق هندسه، رنگ و نور در معماری ایرانی نظامی نظام مند را پدید آورده است که در آن شاخص های معنوی و حکمی بر شاخص های فرمی برتری دارند. معمار سنتی با استفاده از تناسبات طلایی فضایی خلق کرده است که علاوه بر پاسخگویی به نیازهای عملکردی ساحت قدسی و آرامش روانی بشر را نیز بازسازی نماید.

کلیدواژه ها:

نور ، معماری ایرانی اسلامی ، حکمت اشراق ، روانشناسی محیطی ، هندسه نور