واکاوی نقشمایه «دهان اژدری» در کتیبه های منسوجات طراز فاطمیان مصر

طرازها به عنوان یکی از مهم ترین حامل های هویت بصری و نمادهای قدرت در منسوجات دوره فاطمیان حاوی نقوش پیچیده و معناگرا هستند. در این میان نقش دهان اژدری که از نمادهای کهن اسطوره ای شرق باستان است در برخی از نمونه های طرازهای منسوج این دوره مشاهده می شود. پارچه های طراز و مطرز در دوره فاطمیان مصر (۹۶۹ - ۱۱۷۱ میلادی) نه تنها به عنوان منسوجاتی لوکس بلکه به عنوان رسته ای برای انتقال پیام های سیاسی، مذهبی و اجتماعی مورد استفاده قرار می گرفتند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل معنایی و فرمی این نقش و بررسی کاربرد آن در ترکیب بندی های تزئینی طرازهای فاطمیان به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع موزه ای و مستندات تصویری به انجام رسیده است. این پژوهش در پی پاسخ به این سوالات است که: ۱- ریشه های تاریخی و فرهنگی نقش دهان اژدری در هنر اسلامی و به خصوص در طرازهای فاطمیان مصر چیست؟ ۲- ویژگی های تصویری و سبک شناسی این نقش چگونه تعریف می شود؟ ۳- کارکردهای نمادین و اجتماعی نقش دهان اژدری در طرازهای فاطمی چه بوده است؟ ۴- نحوه به کارگیری و تکرار این نقش در طرازهای معماری فاطمی چگونه است؟ نتایج نشان می دهد که نقش دهان اژدری علاوه بر کارکرد تزئینی به عنوان نمادی از قدرت محافظت کننده و پیوندی با اسطوره های پیشااسلامی در هنر اسلامی بازتولید شده است و با بهره گیری از خطوط کوفی و نسخ، نقوش هندسی و گیاهی و استفاده از رنگ های خاص نقش مهمی در تبیین هویت شیعی فاطمیان ایفا کرده اند.

کلیدواژه ها:

دهان اژدری ، طراز ، منسوجات ، فاطمی ، نمادشناسی هنر اسلامی مصر