بازنمایی جامعه، فرهنگ و فضای کالبدی ایران اواخر دوره قاجار در سفرنامه تصویرهایی از ایران اثر گرترود بل

سفرنامه های جهانگردان خارجی از جمله منابع مهم برای شناخت ابعاد اجتماعی فرهنگی کالبدی و تاریخی ایران در دوره های مختلف به شمار می آیند. کتاب تصویرهایی از ایران اثر گرترود بل حاصل نخستین سفر وی به ایران در سال ۱۸۹۲ میلادی است که در آن مشاهدات خود از شهرها، معماری، آداب و رسوم، مناسبات اجتماعی، باورهای مذهبی و شیوه زندگی ایرانیان اواخر دوره قاجار را ثبت کرده است. باوجود ارزش تاریخی این اثر باید توجه داشت که روایت های سفرنامه ای همواره تحت تاثیر پیش فرض های فرهنگی، تجربیات شخصی و موقعیت فکری نویسنده قرار دارند. بر این اساس پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که گرترود بل چگونه جامعه، فرهنگ، زندگی روزمره و فضای کالبدی ایران اواخر دوره قاجار را توصیف و تفسیر کرده و نگاه او به ایران و ایرانیان چه ویژگی ها و سوگیری هایی را بازتاب می دهد. هدف اصلی پژوهش تحلیل نحوه بازنمایی ایران و ایرانیان در سفرنامه تصویرهایی از ایران و تبیین تصویری است که نویسنده از جامعه، فرهنگ و محیط کالبدی ایران ارائه کرده است. همچنین پژوهش به بررسی توصیفات بل از آداب و رسوم، راه های ارتباطی، معماری، بازارها، باغ ها، اماکن شاخص، پوشاک، خوراک، باورهای مذهبی، ویژگی های اخلاقی و ظاهری مردم، سرگرمی ها و شهرهای ایران می پردازد و در کنار آن نگرش و دیدگاه نویسنده نسبت به ایران را مورد تحلیل قرار می دهد. این تحقیق از نوع مطالعات کیفی و با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است. داده های پژوهش از طریق مطالعه کتابخانه ای و استخراج مستقیم مطالب از متن کتاب گردآوری شده و سپس با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی در سیزده محور موضوعی طبقه بندی و بررسی شده اند. تمامی تحلیل ها بر پایه متن کتاب و بدون بهره گیری از منابع تکمیلی صورت گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که گرترود بل تصویری چندبعدی از ایران اواخر دوره قاجار ارائه کرده است؛ تصویری که در آن مهمان نوازی، مناسبات اجتماعی، تنوع اقلیمی، غنای فرهنگی، باغ های ایرانی، بازارها، ساختارهای معماری و آیین های مذهبی با جزئیات فراوان توصیف شده اند. در عین حال نگاه او آمیزه ای از تحسین و شگفتی نسبت به فرهنگ و طبیعت ایران و برخی داوری های برخاسته از ذهنیت اروپایی است. نتایج تحقیق نشان می دهد که بل علی رغم تاثیرپذیری از برخی پیش فرض های شرق شناسانه کوشیده است از رهگذر آشنایی با زبان و فرهنگ فارسی به درکی عمیق تر از جامعه ایرانی دست یابد و تصویری نسبتا انعطاف پذیر و چندلایه از ایران ارائه کند. از این رو تصویرهایی از ایران را می توان منبعی ارزشمند برای شناخت بازنمایی ایران در نگاه یک ناظر اروپایی و مطالعه ابعاد اجتماعی، فرهنگی و کالبدی ایران اواخر سده نوزدهم میلادی دانست.

کلیدواژه ها:

گرترود بل ، سفرنامه ، دوره قاجار ، معماری ، ایران ، جامعه ایرانی ، شرق شناسی