مراکز غیرمذهبی و فرآیند رشد ارگانیک شهرهای تاریخی ایران

چکیده: بازخوانی نقش بازار و ارگ اکبر نوروزی گروه شهرسازی واحد قزوین دانشگاه آزاد اسلامی قزوین ایران akbar.norouzi۰۳۰۴@iau.ir مقدمه و اهمیت موضوع: مقدمه و اهمیت موضوع در مطالعات شهرسازی ایران الگوی مسجدمحوری به عنوان پارادایم غالب در تبیین رشد ارگانیک شهرهای تاریخی تلقی شده است. با این حال شواهد تاریخی و مورفولوژیک در بسیاری از شهرهای ایران نشان می دهد که سازمان فضایی شهرها همواره حول مسجد شکل نگرفته و عناصر دیگری چون بازار و ارگ نقش های ساختاری تعیین کننده ای داشته اند. هدف پژوهش: این پژوهش با هدف واکاوی این شکاف، نظری به بازخوانی نقش مراکز غیرمذهبی در فرآیند شکل گیری و توسعه شهرهای تاریخی ایران می پردازد. روش شناسی تحقیق: این پژوهش از نوع مقالات مروری Review Article است که با رویکرد تحلیلی-توصیفی و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی بر روی متون معتبر معماری، شهرسازی و گزارش های تاریخی انجام شده است. قلمرو جغرافیایی تحقیق: شهرهای دارای پیشینه تاریخی در ایران بوده و داده های ثانویه از طریق بررسی اسناد کتابخانه ای و مقالات علمی مرتبط استخراج و طبقه بندی شده اند. یافته ها و بحث: نتایج این تحقیق نشان می دهد که در حالی که آلمان با داشتن چارچوب های حقوقی الزام آور، زیرساخت های موثر مدیریت شهری و فرهنگ قوی دموکراسی محلی مشارکت عمومی را در تمامی مراحل برنامه ریزی، تصمیم گیری و اجرای پروژه های شهری تعبیه کرده است، ایران با وجود قوانین و بیانیه های سیاستی مبنی بر لزوم مشارکت عمومی، در عمل با چالش هایی همچون ضعف در اجرای قوانین، عدم انگیزه های سازمانی و فرهنگی و فقدان سازوکارهای شفاف و مستقل مواجه است. این تفاوت ها را می توان در ساختار مدیریت شهری، فرآیندهای تصمیم گیری، دسترسی به اطلاعات و نقش تشکل های غیر دولتی مشاهده کرد. یافته ها: نتایج نشان می دهد که رشد ارگانیک در شهرهای ایرانی برخلاف تصور تک بعدی مبتنی بر تعدد کانون های مرکزیت بوده است. یافته ها حاکی از آن است که در برخی از شهرهای تاریخی بازار به عنوان محور شریانی و اقتصادی و ارگ به عنوان کانون استقرار قدرت سیاسی نه تنها در تقابل با مسجد بلکه به صورت هم افزا با آن مسئولیت سازمان دهی فضا را بر عهده داشته اند. تبیین این مراکز غیرمذهبی پیچیدگی و پویایی سیستم کالبدی شهرهای ایران را بیش از الگوهای ساده انگارانه قبلی آشکار می سازد. بحث و نتیجه گیری: این مطالعه نشان می دهد که تقلیل رشد ارگانیک به مرکزیت مسجد مانع از درک صحیح هویت فضایی شهرهای ایرانی شده است. بازخوانی نقش بازار و ارگ نه تنها مدل های نظری رشد شهری را تکمیل می کند بلکه چارچوب کارآمدتری برای بازآفرینی و مرمت بافت های تاریخی فراهم می آورد. این مقاله نتیجه می گیرد که رشد ارگانیک در ایران فرآیندی چندمرکزی بوده است که بر مبنای تعاملات پیچیده میان نهادهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شکل گرفته است.

کلیدواژه ها:

رشد ارگانیک ، شهرهای تاریخی ، ایران ، بازار ، ارگ ، مراکز غیرمذهبی ، سازمان فضایی