مرور تحلیلی بر ارتباط نوع فرسایش خاک و انتخاب سازههای موثر در مدیریت و کنترل آن

فرسایش خاک به عنوان یکی از مهمترین چالشهای زیست محیطی، ایران اثرات عمیقی بر پایداری منابع طبیعی و تولیدات کشاورزی برجای می گذارد. علیرغم پیشرفتهای فنی در سازه های مکانیکی کنترل فرسایش نتایج میدانی نشان می دهد که رویکردهای صرفا سازه محور به تنهایی قادر به مقابله با پیچیدگی های مکانی و زمانی فرآیند فرسایش نیستند. این پژوهش با هدف ارائه چارچوبی تلفیقی برای مدیریت پایدار فرسایش خاک به بررسی تطبیقی عملکرد سازه های مختلف در اقلیم های خشک، نیمه خشک و مرطوب ایران پرداخت. روش مطالعه مبتنی بر تحلیل ترکیبی داده های میدانی، مدل های شبیه سازی فرسایش (RUSLE و WEPP) و ارزیابی چندمعیاره ی تصمیم یار (AHP-MCDM) بود. یافته ها نشان دادند که در مناطق خشک بندهای سنگی ملاتی و گابیونی بیشترین کارایی را در مهار انرژی جریان سطحی دارند؛ در حالی که در مناطق نیمه خشک تلفیق اقدامات بیولوژیکی نظیر کاشت گونه های مقاوم Atriplex canescens با سازه های سبک مقیاس موثرترین عملکرد را در کاهش نرخ فرسایش نشان می دهد. در اقلیم های مرطوب پوشش گیاهی دائمی همراه با تراس بندی تثبیت شده، موجب افزایش نفوذپذیری و کاهش فرسایش ورقه ای شد. از دیدگاه سیستمی نتایج تحقیق حاکی از آن است که هیچ روش منفردی قادر به پاسخگویی جامع به چالش فرسایش خاک نیست؛ بلکه رویکرد تلفیقی مهندسی زیستی (Eco-bioengineering) راه حلی پایدارتر، اقتصادی تر و سازگارتر با بوم سامانه است. بر اساس تحلیل های آینده پژوهانه توسعه مصالح زیست پایه (MICP-based materials)، پایش بلندمدت رسوب و طراحی مدل های تصمیم یار بومی مبتنی بر داده های سنجش از دور (Sentinel-۲ و LiDAR) از محورهای اصلی تحقیقات آتی پیشنهاد می شود. به طور کلی جهت گیری آینده مدیریت فرسایش خاک در ایران باید از رویکرد سازه محور به چارچوب اکوسیستمی تاب آور (Eco-Resilient) تغییر یابد؛ رهیافتی که ضمن کنترل رسوب، زمینه بازسازی فرآیندهای طبیعی خاک و بهبود سازگاری اکوسیستم های خاکی با تغییر اقلیم را فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

فرسایش خاک ، مهندسی زیستی ، مدل های تصمیم یار ، داده های سنجش از دور ، اقلیم ایران ، توسعه پایدار ، رویکرد اکو تاب آور