بحران بهره وری آب در کشاورزی مقایسه تطبیقی عملکرد کشورهای پیشرفته و ایران در تولید محصولات استراتژیک

در این مطالعه با هدف سنجش و تبیین شکاف های بهره وری آب در بخش کشاورزی میان کشورهای پیشرفته نمونه های منتخب هلند، فرانسه، ایالات متحده و ایران با تاکید بر تولید محصولات استراتژیک طراحی شده است. شاخص اصلی تحلیل، معیار ۶.۴.۱ SDG (رسمی) ارزش افزوده اقتصادی به ازای آب مصرفی به دلارام (USD/m۳) است که برای تفکیک بخشی کشاورزی، صنعت و خدمات گزارش می شود. داده های بخشی سال مرجع ۲۰۲۱ به عنوان منبع پایه مورد استفاده قرار گرفت. روش شناسی پژوهش ترکیبی و چندسطحی است. نخست تحلیل کمی مقایسه ای شاخص ۶.۴.۱ SDG سطح بخشی برای کشورهای منتخب انجام شد تا الگوی ارزش افزوده به ازای واحد آب شناخته شود؛ سپس تحلیل محصول محور (kg/m۳) برای محصولات استراتژیک نمونه (گندم و پسته در ایران، گندم در فرانسه و گوجه فرنگی گلخانه ای در هلند) از طریق مرور نظام مند ادبیات و گزارش های فنی استخراج و به عنوان بنچمارک وارد مدل تبیینی شد. در تجزیه و تحلیل از شاخص های توصیفی، نسبت های مقایسه ای و تحلیل عامل های ساختاری ترکیب محصول، فناوری تولید، زنجیره ارزش بهره گرفته شد. یافته ها نشان می دهد بهره وری آب بخشی کشاورزی در سال ۲۰۲۱ برای هلند به طور قابل توجهی از سایر کشورها بالاتر است (نمونه ۱۲.۲۵ USD/m۳) در حالی که مقادیر متناظر برای فرانسه، برزیل، آمریکا و ایران به ترتیب ۱.۹۶، ۳.۰۰، ۲.۱۰ و ۰.۳۴ USD/m۳ گزارش شده اند. داده های ۶.۴.۱ SDG این توزیع نامتقارن حاکی از نقش تعیین کننده ساختار تولید اعم از تمرکز بر گلخانه ها و محصولات با ارزش افزوده بالا، سرمایه گذاری در فناوری های حفظ و بازچرخانی آب و وجود زنجیره های فرآوری و صادرات پیشرفته است. در سطح محصول شکاف بهره وری فیزیکی نیز چشمگیر است؛ برآوردها نشان می دهد گندم در ایران حدود ۰.۸۷ kg/m۳ و در فرانسه حدود ۱.۴۲ kg/m۳ تولید می شود؛ پسته ایران به عنوان محصول پرتقاضا ولی با مصرف آب بالا حدود ۰.۲۶ kg/m۳ بنچمارک شده و گوجه فرنگی گلخانه ای در هلند به طور نمونه ای تا ۲.۵۰ kg/m۳ راندمان تولید دارد؛ تفاوت های فوق عمدتا ناشی از فناوری تولید، گلخانه ای، بازیافت آب، تراکم سرمایه گذاری در زنجیره ارزش و قیمت نسبی محصولات است. نوآوری این مقاله در سه سطح است: (۱) پیوند مستقیم شاخص های اقتصاد محور ۶.۴.۱ SDG با بنچمارک های محصول محور (kg/m۳) جهت ارائه تصویر دوگانه «ارزش افزوده اقتصادی» و «بهره وری» فیزیکی، (۲) تحلیل ساختاری علل تفاوت ها که از ترکیب داده های بین المللی و مطالعات ملی استخراج شده است، و (۳) پیشنهاد بسته سیاستی همگرا که همزمان ارتقای راندمان فیزیکی مزرعه، تکنیک های آبیاری، مدیریت تغذیه (خاک) و افزایش ارزش افزوده زنجیره فرآوری و سردخانه (بازارسازی) را هدف می گیرد. محدودیت های مطالعه شامل اتکا به داده های تجمیعی بخش محور (که تحت تاثیر قیمت ها و ساختار اقتصادی قرار می گیرند) و پراکندگی داده های محصول محور در سطوح محلی است؛ از این رو نتایج بنچمارک باید به عنوان شاخص های راهنما و نه ارقام قطعی سراسر کشور تفسیر شوند. در پایان پژوهش شواهدی ارائه می دهد که با سرمایه گذاری هدفمند در فناوری های گلخانه ای، بهبود روش های آبیاری و تقویت زنجیره ارزش ایران می تواند شکاف های فعلی در بهره وری آب را به طور قابل ملاحظه ای کاهش دهد.

کلیدواژه ها:

بهره وری آب ، مدیریت آبیاری ، بهره وری کشاورزی ، تحلیل تطبیقی ، کشاورزی مناطق خشک و نیمه خشک