اثر نانو ذرات لپیدی جامد حاوی اسانس گیاه دارویی کاپاریس (Capparis spinosa) در فرمولاسیون کرم های آرایشی و بهداشتی

در سال های اخیر استفاده از ترکیبات طبیعی در محصولات آرایشی و بهداشتی به دلیل ایمنی بالا و اثرات درمانی مطلوب مورد توجه فراوان قرار گرفته است. گیاه کاپاریس اسپینوزا (Capparis spinosa) که در ایران با نام «کبر» شناخته می شود، سرشار از فلاونوئیدها، گلیکوزیدها و ترکیبات فنولی است که خاصیت آنتی اکسیدانی و ضدالتهابی قوی دارند. کاپاریس در طب سنتی به عنوان پشتیبان، نگهدارنده و داروی محرک کبدی باعث بهبود عملکرد کبد می شود. این گیاه در موارد تصلب شرائین، کاهش نفخ به کار گرفته شده و به عنوان یک ضد روماتیسم از آن بهره گرفته می شود. استفاده از آن به عنوان یک مدر (دیورتیک)، عامل دفع کرم ها و تقویت کننده نیز گزارش شده است. پوست، ریشه فعال ترین قسمت آن بوده و به علت گرم و خشک بودنش به عنوان یک قابض و از بین برنده سردی (cold humors) استفاده می شود. با این حال استفاده مستقیم از اسانس این گیاه در فرمولاسیون کرم ها به دلیل تبخیر بالا، ناپایداری حرارتی و اکسیداسیون سریع محدود است. یکی از راهکارهای نوین برای رفع این محدودیت استفاده از نانوذرات لپیدی جامد (SLN) است که می تواند پایداری ترکیبات حساس را افزایش دهد. اسانس گیاه کاپاریس به دلیل دارا بودن ترکیبات ریشه کبر در علوم پزشکی در کشورهای یونانی و عربی مورد توجه قرار گرفته است. لایه خارجی این گیاه دارای طعم گس و تندی می باشد که حاوی ویژگی تعریق کننده و نرم کننده است. آنتی اکسیدانی و ضدالتهابی می تواند موجب بهبود سلامت پوست و کاهش فرآیند پیری شود، اما پایداری پایین و فرار بودن آن در فرمولاسیون های معمولی یک چالش مهم محسوب می شود. در این تحقیق گیاه کاپاریس اسپینوزا (Capparis spinosa) از شهرستان زابل برداشت شد. بخش های مورد استفاده گیاه برگ، گل یا میوه پس از شست وشو با آب مقطر در سایه و دمای محیط خشک شدند و سپس توسط آسیاب برقی به پودر یکنواخت تبدیل گردیدند. برای استخراج اسانس از روش تقطیر با آب به کمک دستگاه کلونجر استفاده شد. مقدار ۵۰ گرم از پودر خشک شده گیاه با ۵۰۰ میلی لیتر آب مقطر در بالن تقطیر ریخته و فرآیند تقطیر به مدت ۳ ساعت در دمای جوش انجام شد تا اسانس گیاه جدا گردد. اسانس حاصل توسط سولفات سدیم بی آب خشک و در ظروف تیره در دمای ۴ درجه سانتی گراد تا زمان مصرف نگهداری شد. نانوذرات لپیدی جامد (SLN) با استفاده از روش هموژنیزاسیون داغ و سونیکاسیون تهیه شدند. در این روش اسید استئاریک به عنوان فاز جامد چربی انتخاب و در دمای حدود ۷۵ تا ۸۰ درجه سانتی گراد ذوب گردید. مقدار مشخصی از اسانس کاپاریس به فاز چربی مذاب اضافه و به آرامی هم زده شد تا به طور کامل مخلوط شود. فاز آبی شامل پلی سوربات ۸۰ (Tween) به عنوان امولسیفایر و آب مقطر بود که به دمای مشابه فاز چربی گرم شد. سپس فاز آبی گرم به فاز چربی افزوده و به کمک هموژنایزر با سرعت ۱۰۰۰۰۰ دور در دقیقه به مدت ۵ دقیقه امولسیون اولیه تهیه گردید. پس از آن امولسیون به مدت ۵ دقیقه تحت امواج فراصوت (سونیکاتور) قرار گرفت تا ذرات ریز و یکنواخت نانوذرات لپیدی جامد تشکیل شوند. امولسیون نهایی در دمای محیط خنک شد تا نانوذرات جامد گردند. به منظور بررسی خصوصیات فیزیکوشیمیایی نانوذرات، آزمایش های زیر انجام شد: اندازه و توزیع اندازه ذرات با استفاده از دستگاه پراکندگی دینامیکی نور (DLS) تعیین شد. مورفولوژی و شکل ذرات توسط میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM) بررسی گردید. الگوی پراش پرتو ایکس (XRD) برای تعیین ساختار بلوری ذرات به کار رفت. آنالیز عنصری (XRF) جهت شناسایی ترکیب عناصر تشکیل دهنده نانوذرات انجام شد. برای تهیه کرم نانوذرات لپیدی جامد حاوی اسانس، به پایه کرم روغن در آب (O/W) اضافه شدند. ترکیب پایه شامل فاز روغنی شامل اسید استئاریک، گلیسریل مونو استئارات و سایر ترکیبات معمول (کرم) و فاز آبی حاوی امولسیفایر انجام شد. نتایج نشان داد که استفاده از SLN موجب افزایش پایداری اسانس و بهبود جذب پوستی آن در کرم نهایی شد. همچنین آزمون های حسی و رئولوژیکی نشان دادند که کرم های حاوی SLN از نظر بافت، پخش پذیری و حس پوست برتری قابل توجهی نسبت به فرمول شاهد دارند.

کلیدواژه ها:

نانوذرات لیپیدی ، جامد ، اسانس ، کاپاریس ، کرم ، آرایشی ، پایداری ، آنتی اکسیدان