تفاوت های نسلی در توجه بصری و ادراک فضاهای شهری: رویکردی از زیباشناسی عصب محور در طراحی شهری

تحولات فناورانه و گسترش زیست جهان های دیجیتال موجب شده است که نسل های مختلف در محیط های ادراکی متفاوتی رشد کنند و در نتیجه الگوهای توجه بصری و تجربه فضایی آنان از محیط های شهری دگرگون شود. با وجود این، بسیاری از رویکردهای طراحی شهری همچنان بر پیش فرض «کاربر عمومی» و همگن تکیه دارند و تفاوت های شناختی و نسلی کاربران را در نظر نمی گیرند. پژوهش حاضر با بهره گیری از چارچوب نظری زیباشناسی عصب محور و یافته های علوم اعصاب محیطی، به بررسی تفاوت های نسلی در نحوه توجه بصری و ادراک محیطی فضاهای شهری می پردازد. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر رویکرد کیفی است. در گام نخست، مرور میان رشته ای ادبیات در حوزه های طراحی شهری، روان شناسی محیط و علوم اعصاب محیطی انجام شد. سپس با استفاده از تحلیل محتوا، روابط مفهومی میان متغیرهای نسل، الگوی توجه بصری و تجربه فضایی استخراج گردید. در مرحله نهایی، مشاهدات میدانی ساختاریافته در چند فضای عمومی شهری به منظور بررسی الگوهای رفتاری کاربران در نسل های مختلف انجام شد. یافته ها نشان می دهد که نسل های قدیمی تر (Baby Boomers و X) عمدتا از الگوی توجه متمرکز و پایدار با مسیرهای بصری خطی و مکث های طولانی تر استفاده می کنند، در حالی که نسل های Y و Z الگوی توجه پراکنده و جهشی با اسکن سریع محرک های متعدد را نشان می دهند. این تفاوت ها با تغییر در آستانه تحریک عصبی و راهبردهای پردازش اطلاعات مرتبط است و می تواند به تجربه های زیبایی شناختی متفاوت از فضاهای شهری منجر شود. نتایج همچنین نشان می دهد که فضاهایی با تعادل میان نظم و پیچیدگی بصری و حضور عناصر طبیعی می توانند طیف گسترده تری از کاربران را پوشش دهند. بر اساس یافته های پژوهش، بازاندیشی در مدل «کاربر عمومی» و حرکت به سوی طراحی شهری نسل حساس و مبتنی بر شاخص های نورواستتیک می تواند به خلق فضاهای شهری فراگیرتر، قابل فهم تر و ارتقا دهنده کیفیت تجربه شهری منجر شود.

کلیدواژه ها:

طراحی شهری ، توجه بصری ، تفاوت های نسلی ، زیباشناسی عصب محور ، ادراک محیطی ، فضاهای عمومی شهری