سیر تحول نظری پایداری اجتماعی در مطالعات شهری و ارائه چارچوب کاربردی برای طراحی شهری

پایداری اجتماعی به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار شهری، در دهه های اخیر جایگاه فزاینده ای در مطالعات برنامه ریزی و طراحی شهری یافته است. با این حال، این مفهوم همچنان با نوعی پراکندگی نظری و ابهام در نحوه کاربست در طراحی شهری همراه است. هدف این پژوهش، بازخوانی سیر تحول نظری پایداری اجتماعی در مطالعات شهری و تدوین چارچوبی مفهومی برای ترجمه مولفه های آن به حوزه طراحی شهری است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی تحلیلی است و بر پایه مرور هدفمند ادبیات تخصصی و تحلیل مفهومی تفسیری منابع مرتبط انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که پایداری اجتماعی طی سه دهه اخیر از رویکردی عمدتا توصیفی و شاخص محور، به رویکردی عدالت محور، مشارکتی، فرایندی و تاب آورانه تحول یافته است. بر اساس جمع بندی ادبیات، هشت مولفه کلیدی شامل سرمایه اجتماعی و انسجام اجتماعی، تداوم اجتماعی و پایداری نسلی، عدالت فضایی و دسترسی فراگیر، امنیت و خوانایی محیط، کیفیت زندگی، هویت مکان و دلبستگی مکانی، هم آفرینی و حکمرانی مشارکتی، و تاب آوری اجتماعی شناسایی شد. سپس این مولفه ها باهدف افزایش قابلیت کاربست در طراحی شهری، در قالب سه بعد اجتماعی، فضایی مکانی و فرایندی حکمرانی سازمان دهی شدند. نتایج پژوهش نشان می دهد که تحقق پایداری اجتماعی نه حاصل توجه جداگانه به هر مولفه، بلکه برآیند تعامل میان جامعه محلی، محیط ساخته شده و سازوکارهای تصمیم گیری و حکمرانی مشارکتی است. طراحی شهری با این رویکرد می تواند نقشی واسط میان مفاهیم نظری پایداری اجتماعی و تحقق عینی آن در فضاهای شهری ایفا کند.

کلیدواژه ها:

پایداری اجتماعی ، طراحی شهری ، عدالت فضایی ، سرمایه اجتماعی ، تاب آوری اجتماعی ، حکمرانی مشارکتی