تحلیل تطبیقی گونه های مقرنس در بناهای تاریخی خراسان جنوبی در نسبت با الگوهای شاخص معماری اسلامی ایران

مقرنس به عنوان یکی از پیچیده ترین و شاخص ترین عناصر تزئینی سازه ای در معماری اسلامی ایران، همواره نقشی اساسی در تبیین مفاهیم زیبایی، شناختی نمادین و ساختاری بناهای تاریخی ایفا کرده است. خراسان جنوبی به مثابه یکی از پهنه های کمتر مطالعه شده معماری تاریخی ایران، واجد نمونه های متنوع و ارزشمندی از مقرنس کاری است که تاکنون کمتر در نسبت تطبیقی با الگوهای شاخص معماری اسلامی ایران مورد بررسی نظام مند قرار گرفته اند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی گونه های مقرنس در بناهای تاریخی خراسان جنوبی در نسبت با الگوهای شاخص معماری اسلامی ایران انجام شده است. روش تحقیق پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی است که بر پایه مطالعات کتابخانه ای، بررسی اسناد تاریخی، تحلیل میدانی نمونه های منتخب و مقایسه آنها با الگوهای مرجع معماری اسلامی ایران شامل دوره های سلجوقی، ایلخانی، تیموری و صفوی صورت گرفته است. در این راستا، شاخص هایی نظیر ریخت شناسی مقرنس، نظام هندسی، شیوه اجرا، مصالح، میزان پیچیدگی فضایی و جایگاه عملکردی مقرنس در بنا استخراج و مورد تحلیل تطبیقی قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که گونه های مقرنس در بناهای تاریخی خراسان جنوبی ضمن تبعیت از الگوهای کلان معماری اسلامی ایران دارای ویژگی های بومی متمایز از جمله ساده سازی ساختاری، گرایش به هندسه های خواناتر، استفاده محدودتر از تزئینات پرکار و انطباق با شرایط اقلیمی و اقتصادی منطقه هستند. این ویژگی ها سبب شکل گیری الگوهایی میان مرتبه میان سنت های فاخر مرکز ایران و نیازهای محلی شده است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که مقرنس کاری در خراسان جنوبی نه صرفا تقلیدی از الگوهای مرکزی، بلکه حاصل فرایند بومی سازی آگاهانه در چارچوب نظام کلی معماری اسلامی ایران است. دستاوردهای این پژوهش می تواند در بازشناسی هویت معماری بومی خراسان جنوبی، تدوین الگوهای حفاظتی و مرمتی و توسعه مطالعات تطبیقی معماری اسلامی ایران مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

مقرنس ، معماری اسلامی ایران ، خراسان جنوبی ، تحلیل تطبیقی ، بناهای تاریخی ، الگوهای معماری